Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Seçilmiş müdafi atanmış müdafinin görevini sona erdirir.
• Gerekçeli kararın seçilmiş müdafiye tebliği zorunludur.
• Tebligat hatası kanun yollarına erişimi kısıtlar.
• İstinaf aşamasında maddi sorunların incelenmesi mümkündür.

Bu karar, ceza yargılamasında şüpheli veya sanığın kendisini bizzat savunmasının yanı sıra, hukuki yardımından faydalandığı müdafinin davayı etkin bir biçimde takip edebilmesi açısından oldukça kritik bir öneme sahiptir. Karar, dosyaya sunulan yeni bir vekâletname ile seçilmiş müdafinin göreve başlaması hâlinde, önceden baro tarafından atanan zorunlu müdafinin görevinin hukuken kendiliğinden sona ereceğini açıkça teyit etmektedir. Bu nedenle yargılama makamlarının hazırlanan gerekçeli kararı, zorunlu müdafi yerine seçilmiş müdafiye tebliğ etmemesi, sanığın kanun yollarına etkin erişimini ve savunmasını gereği gibi hazırlamasını engelleyen ağır bir usul ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Emsal etkisi bakımından bu değerli karar, özellikle istinaf ve temyiz kanun yollarının farklı inceleme sınırlarına ve usul kurallarına büyük ölçüde dikkat çekmektedir. İstinaf mercilerinin maddi vakıaları bizzat inceleyip gerekirse yeniden delil toplayabilme veya eksik tanıkları dinleyebilme yetkisi göz önüne alındığında, gerekçeli kararın seçilmiş müdafiye tebliğ edilmemesi, bu aşamada sunulacak ayrıntılı ve maddi gerçeğe yönelik savunmaların yapılamamasına yol açmaktadır. Anayasa Mahkemesi, bu derin usul eksikliğinin temyiz aşamasında telafi edilemeyeceğini net bir dille vurgulayarak, yerel mahkemelerin tebligat işlemlerinde vekâletnameleri titizlikle takip etmeleri gerektiğine dair uygulamadaki tüm yargı makamlarına net bir rehberlik sunmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, uyuşturucu madde ticareti yapmak suçlamasıyla tutuklanarak yargılanan başvurucunun, ceza davasında savunma hakkının kısıtlandığı iddiasına dayanmaktadır. Kolluk görevlileri tarafından bir başka şahsa uyuşturucu madde verdiği şüphesiyle yakalanan başvurucu hakkında açılan davada, yerel mahkeme on iki yıl altı ay hapis cezasına hükmetmiştir. Kararın açıklanmasının ardından, başvurucunun ailesi tarafından tutulan özel avukat dosyaya vekâletname sunmuştur. Ancak mahkeme, yazılan gerekçeli kararı başvurucunun kendi tuttuğu avukat yerine, yargılama sürecinde baro tarafından atanan zorunlu avukata tebliğ etmiştir. Başvurucunun özel avukatı, kararın kendisine tebliğ edilmemesi sebebiyle istinaf aşamasında ayrıntılı savunma dilekçesi sunamamış ve mahkemenin dinlemediği tanıklara ilişkin taleplerini etkin şekilde ileri sürememiştir. Başvurucu, bu usul hatası nedeniyle adil yargılanma hakkının zedelendiğini belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile bağlantılı olarak savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkını temel almıştır. Ceza yargılamasında sanık savunma haklarının eksiksiz olarak güvence altına alınması demokratik toplumun temel ve vazgeçilmez ilkelerindendir. Şüpheli ve sanığa salt savunma hakkının tanınması tek başına yeterli bir güvence oluşturmayıp, savunma için Anayasa'nın 36. maddesinde belirtilen meşru vasıta ve yollardan, özellikle de hukuki yardım sunan avukatların teknik bilgilerinden ve tecrübelerinden etkin bir biçimde yararlanma olanağından faydalandırılması şarttır.

Temel yasal dayanak olarak 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.156/3 hükmü ön plana çıkmaktadır. Bu usul hükmüne göre, şüpheli veya sanığın sonradan kendisine özel bir müdafi seçmesi hâlinde, baro tarafından görevlendirilen zorunlu avukatın görevi hiçbir ek işleme gerek kalmadan kendiliğinden sona ermektedir. Ayrıca, istinaf yoluna başvuru süresini düzenleyen 5271 sayılı Kanun m.273 uyarınca istinaf süresi, mahkeme hükmünün gerekçesiyle birlikte yetkili kişiye tebliğ edildiği tarihten itibaren başlamaktadır.

Yerleşik Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi içtihat prensipleri gereğince, istinaf kanun yolu ile temyiz kanun yolunun hukuki inceleme usulleri birbirinden tamamen farklıdır. İstinaf aşamasında, 5271 sayılı Kanun m.280/1-g bendi uyarınca istinaf mahkemesi tarafından davanın yeniden görülmesine, yerel mahkemenin dinlemediği tanıkların dinlenmesine ve duruşma hazırlığı işlemlerine başlanmasına karar verilebilmektedir. İstinaf mahkemelerinin ispata dair maddi sorunları derinlemesine inceleme ve yeniden delil toplama gibi geniş bir yetkisi bulunurken, temyiz incelemesi yalnızca verilen kararın hukuka uygunluğu yönünden yapılmaktadır. Bu nedenle, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için son derece hayati olan istinaf aşamasında, savunmanın doğrudan sanık tarafından seçilmiş müdafi aracılığıyla eksiksiz şekilde temsil edilebilmesi adil yargılanmanın zorunlu ve ayrılmaz bir unsurudur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvuruya konu ceza yargılaması dosyasını tüm aşamalarıyla incelediğinde, ilk derece mahkemesinin 10 Mayıs 2019 tarihinde verdiği on iki yıl altı aylık mahkûmiyet kararından çok kısa bir süre sonra kritik bir usul işleminin gerçekleştiğini tespit etmiştir. Buna göre, 17 Mayıs 2019 tarihinde başvurucunun kendi iradesiyle yetkilendirdiği seçilmiş müdafii tarafından dosyaya usulüne uygun bir vekâletname ibraz edilmiştir. Ceza muhakemesi kuralları gereği tam da bu andan itibaren önceden baro tarafından atanan zorunlu müdafinin görevi kendiliğinden sona ermiştir. Buna rağmen ilk derece mahkemesi, haftalar sonra hazırladığı detaylı gerekçeli kararı, dosyaya vekâlet sunan seçilmiş ve yetkili avukat yerine görevi çoktan sona ermiş olan zorunlu avukata tebliğ ederek ağır bir yanılgıya imza atmıştır.

Yapılan bu açık tebligat hatası nedeniyle başvurucunun seçilmiş müdafii, davanın istinaf incelemesinde yerel mahkemenin hatalı delil değerlendirmelerine ve duruşmada dinlenmeyen tanıklara karşı detaylı bir istinaf dilekçesi sunma fırsatından tamamen mahrum bırakılmıştır. Yüksek Mahkeme, istinaf mercilerinin maddi vakıaları bizzat inceleme, şüpheleri giderecek tanıkları dinleme ve esasa ilişkin yeniden delil toplama yetkisine sahip olduğunu dikkate alarak, tam da bu aşamada yapılan eksik ve yetersiz temsilin savunma hakkı açısından telafisi oldukça güç bir zafiyet yarattığını vurgulamıştır. Temyiz kanun yolunda, yani Yargıtay aşamasında sadece hukuki denetim yapılması sebebiyle, istinafta kaçırılan delil tartışma imkânının temyizde telafi edilemeyeceğinin altı bilhassa çizilmiştir.

Başvurucunun kendi seçtiği avukatın hukuki bilgisinden istinaf gibi kritik bir aşamada etkin biçimde faydalanamaması, savunmanın iddia makamı karşısında ciddi şekilde zayıf düşmesine ve adaletsiz bir denge oluşmasına neden olmuştur. İlk derece mahkemesinin yaptığı bu hatalı usuli işlemin, somut olayın özel şartlarında başvurucuyu meşru savunma imkânlarından etkin şekilde yararlanmaktan bütünüyle alıkoyduğu açıkça anlaşılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki savunma için gerekli zaman ve kolaylıklara sahip olma hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.