Anayasa Mahkemesi Ahmet Mesut Birol Kararı 2022/49101 B.

Bu karar, yükseköğretim kurumlarında öğrenim gören öğrencilere uygulanan disiplin cezalarının kanuni dayanağı konusunda son derece kritik ve bağlayıcı bir hukuki çerçeve çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, üniversite öğrencilerinin eylemlerine uygulanan disiplin yaptırımlarının yalnızca idarenin düzenleyici işlemleriyle, yani yönetmeliklerle belirlenemeyeceğini, temel hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasında mutlak bir kanunilik şartı arandığını açıkça ortaya koymuştur. Karar, daha önce ilgili yasal hükmün Anayasa'ya aykırılık nedeniyle iptal edilmiş olması gerçeğinden hareketle, idarenin öğrencilere yönelik yaptırım uygulama yetkisinin sınırlarını net bir şekilde belirlemektedir.

Uygulamadaki emsal etkisi ve önemi bakımından bu karar, üniversitelerin disiplin kurullarınca verilen cezaların yasal zeminini sarsan yapısal bir eksikliğe işaret etmektedir. Disiplin suçu teşkil eden somut eylemler ile bunlara karşılık gelen cezalar arasında doğrudan ve açık bir kanuni bağ kurulmadan tesis edilen ihraç ve uzaklaştırma işlemlerinin eğitim hakkını ihlal ettiği tescillenmiştir. Benzer durumdaki binlerce öğrenci ve devam eden idari davalar için emsal teşkil eden bu hüküm, üniversite idarelerinin kendi yönetmeliklerine dayanarak geniş yorumlu cezalar veremeyeceğini göstermektedir. Yasama organı tarafından açık, belirli ve öngörülebilir bir yasal düzenleme yapılana dek bu tür yaptırımların hukuki güvenlik ilkesiyle bağdaşmayacağı bir kez daha en üst yargı mercii tarafından vurgulanmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, çeşitli yükseköğretim kurumlarında lisans ve yüksek lisans düzeyinde eğitim görmekte olan öğrencilerin üniversite yönetimleri tarafından aldıkları ağır disiplin cezalarından kaynaklanmaktadır. Üniversiteler, öğrencilerin birtakım eylemlerini Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği kapsamında suç olarak değerlendirmiş ve haklarında çeşitli disiplin soruşturmaları başlatmıştır.

Yürütülen bu soruşturmalar sonucunda öğrencilerden birine üniversiteden bir ay süreyle uzaklaştırma, diğer öğrencilere ise en ağır yaptırım olan yükseköğretim kurumundan çıkarma cezası verilmiştir. Öğrenciler, eğitim hayatlarını doğrudan sona erdiren ve akademik geleceklerini karartan bu cezaların haksız ve hukuka aykırı olduğunu belirterek idare mahkemelerinde iptal davaları açmışlardır. Mahkemelerin davaları reddetmesi ve bu kararların kesinleşmesi üzerine öğrenciler, cezaların kanuni dayanaktan yoksun bir yönetmeliğe dayandığını ve eğitim haklarının ellerinden alındığını belirterek hak ihlali iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı karara bağlarken temel olarak Anayasa'nın 42. maddesinde güvence altına alınan eğitim hakkı ile Anayasa'nın 13. maddesinde düzenlenen temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması rejimine odaklanmıştır. Temel hak ve özgürlüklere yapılacak her türlü müdahalenin öncelikle şekli ve maddi anlamda bir kanunla yapılması gerektiği, kanunilik ilkesinin demokratik hukuk devletinde vazgeçilmez bir anayasal zorunluluk olduğu vurgulanmıştır.

Somut olayda öğrencilere verilen disiplin cezalarının yasal dayanağı olarak 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu m.54 ve aynı Kanun'un 65. maddesinin (a) fıkrasının (9) numaralı bendi gösterilmiştir. Üniversite yönetimleri, bu kanun maddelerine dayanılarak çıkarılan Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği hükümlerini uygulayarak öğrencileri cezalandırmıştır. Ancak Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, bir alanın kanunla düzenlenmiş sayılabilmesi için kanun metninin açık, belirli, öngörülebilir olması ve idarenin sınırlarını şüpheye yer bırakmayacak şekilde net olarak çizmesi gerekmektedir.

Yüksek Mahkeme, yakın tarihli iptal kararlarında, 2547 sayılı Kanun'da yer alan söz konusu hükümlerin, hangi eylemlerin yükseköğretim öğrencileri bakımından disiplin suçu teşkil edeceği ve bu eylemlere tam olarak hangi disiplin cezalarının uygulanacağı konusunda herhangi bir somut ilişkilendirme kurmadığını tespit etmiştir. Bu boşluk, kuralların muhatapları açısından öngörülebilir olmadığı ve yeterli hukuki güvence sağlamadığı anlamına gelmektedir. Temel ilkeleri ve eylem-yaptırım dengesi kanunla açıkça belirlenmeyen bir alanda, idareye yalnızca yönetmelik çıkararak disiplin suç ve cezalarını ihdas etme yetkisi verilmesi hukuken mümkün kabul edilmemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruyu incelerken, öğrencilerin aldıkları uzaklaştırma ve üniversiteden çıkarma şeklindeki cezaların doğrudan eğitim hakkına yönelik çok ağır müdahaleler olduğunu tespit etmiştir. Bu müdahalelerin anayasal sınırlar içinde kalıp kalmadığının belirlenmesi için öncelikle kanunilik şartının sağlanıp sağlanmadığı titizlikle değerlendirilmiştir.

Yapılan hukuki incelemede, öğrencilere verilen disiplin cezalarının temel dayanağı olan Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği hükümlerinin, 2547 sayılı Kanun'un ilgili maddelerine dayanılarak tesis edildiği görülmüştür. Ancak Mahkeme, söz konusu disiplin cezalarının dayanağı olan yasal kuralların daha önce bizzat Anayasa Mahkemesi tarafından Anayasa'ya aykırı bulunarak iptal edildiğini hatırlatmıştır. İptal kararının temel gerekçesinde, ilgili kanun maddelerinin öğrencilerin hangi fiillerinin disiplin suçu oluşturduğu ve bunlara hangi idari yaptırımların uygulanacağı konusunda belirlilik ve öngörülebilirlik ilkelerini karşılamadığı, idareye aşırı ve sınırsız bir takdir yetkisi tanıdığı açıkça ifade edilmiştir.

Yüksek Mahkeme, kanuni sınırları ve çerçevesi TBMM tarafından net olarak çizilmemiş bir alanda, üniversite yönetimlerinin kendi başlarına yönetmelik uygulayarak öğrencilerin eğitim hayatını sonlandıracak veya kesintiye uğratacak düzeyde ağır disiplin cezaları veremeyeceğinin altını bir kez daha çizmiştir. Öğrencilerin cezalandırılmasında kullanılan yönetmeliğin yasal dayanağının Anayasa'ya aykırılık nedeniyle iptal edilmiş olması, mevcut bireysel başvuruya konu cezaları doğrudan kanunilik zemininden yoksun bırakmıştır. Hukuki belirliliğin ve öngörülebilirliğin sağlanamadığı, sınırları belirsiz bir mevzuat altyapısı ile uygulanan bu tür yaptırımlar, eğitim hakkının özüne dokunan ölçüsüz müdahaleler niteliğindedir.

İdare mahkemelerinin süregelen davalarda bu temel kanunilik sorununu ve anayasal iptal kararlarının etkisini göz ardı ederek davaları reddetmesi, hak ihlalini ortadan kaldırmamış, aksine kalıcı hale getirmiştir. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, eğitim hakkına yapılan müdahalenin kanunilik şartını taşımaması nedeniyle Anayasa'nın 42. maddesinde güvence altına alınan eğitim hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.