Karar Bülteni

AİHM | GEORGIA TSATANI - YUNANİSTAN | 42514/16 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkemenin tarafsızlığı objektif olarak da sağlanmalıdır.
• Disiplin soruşturmasının gizliliği kesinlikle ihlal edilmemelidir.
• Basın açıklamaları yargılamanın adilliğini ve tarafsızlığını zedeleyebilir.
• Reddi hâkim talepleri esastan ve titizlikle incelenmelidir.
• Yargı mensupları ihsas-ı rey sayılabilecek açıklamalardan kaçınmalıdır.

Bu karar, yargı mensuplarına yönelik disiplin soruşturmalarında adil yargılanma hakkının, özellikle bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından yargılanma güvencesinin ne derece hayati bir öneme sahip olduğunu hukuken ortaya koymaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bir Yargıtay Başkanı'nın yürüttüğü gizli bir disiplin soruşturması sırasında, bizzat kendisine yöneltilen reddi hâkim talebine ilişkin kamuoyuna resmi bir basın açıklaması yapmasını ve uyuşmazlığın esası hakkında yorumda bulunmasını objektif tarafsızlık ilkesiyle bağdaşmaz bulmuştur. Mahkeme, disiplin süreçlerini inceleyen kurulların bu tür usul ihlallerinin yargılamanın geneline ve tarafsızlık izlenimine olan etkisini incelemekle yükümlü olduğunu vurgulayarak, iç hukuktaki denetim mekanizmalarının şekli bir incelemeden öteye geçmesi gerektiğini açıkça hüküm altına almıştır.

Emsal niteliğindeki bu karar, yüksek yargı makamlarının idari ve disiplin yetkilerini kullanırken, tarafsızlık görünümünü zedeleyecek ve alt derece kurullar üzerinde baskı oluşturacak her türlü davranıştan kaçınmaları gerektiğine dair net ve bağlayıcı bir standart belirlemektedir. Özellikle medyanın ilgisini çeken ve sosyo-ekonomik açıdan hassas olan davalarda, soruşturmayı yürüten makamların kamuoyuna yaptığı açıklamaların adil yargılanma hakkı üzerindeki potansiyel etkisi AİHM tarafından son derece katı bir denetime tabi tutulmuştur. Bu içtihat, gelecekteki benzer davalarda, disiplin süreçlerini yöneten en üst düzey yargı mensuplarının dahi "silahların eşitliği" ve "tarafsızlık" ilkelerine sıkı sıkıya bağlı kalmaları gerektiğini teyit etmesi açısından hukuk uygulamasında büyük bir öneme sahiptir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Yunanistan'da Atina İstinaf Mahkemesinde savcı olarak görev yapan başvurucu Georgia Tsatani, Kıbrıslı ve Yunan vatandaşlarını içeren, medyada geniş yankı uyandırmış büyük bir dolandırıcılık dosyasını kapatma kararı almıştır. Bunun üzerine dönemin Yunanistan Yargıtay Başkanı, Kıbrıslı adli yetkililerin şikâyetlerini ve endişelerini dikkate alarak başvurucu savcı hakkında re'sen bir ön disiplin soruşturması başlatmıştır. Başvurucu, soruşturmayı yürüten Yargıtay Başkanı'nın geçmişte geçici başbakanlık görevi yaptığını ve Kıbrıslı yetkililerle olan yakın mesleki ilişkileri nedeniyle objektif ve tarafsız olamayacağını belirterek reddi hâkim talebinde bulunmuştur.

Yargıtay Başkanı bu talebi bizzat reddetmiş ve disiplin soruşturması henüz gizlilik aşamasındayken kamuoyuna resmi bir basın açıklaması yaparak kendisini savunmuş ve başvurucunun iddialarının asılsız olduğunu belirtmiştir. Sonrasında yürütülen süreçte başvurucuya disiplin kurulları tarafından maaş kesintisi cezası verilmiştir. Başvurucu, disiplin sürecini başlatan, yürüten ve basın açıklamasıyla tarafını belli eden Yargıtay Başkanı'nın tarafsız olmadığını, konuyu inceleyen disiplin kurullarının ise bu durumu göz ardı ettiğini belirterek adil yargılanma hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurarak dava açmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 (adil yargılanma hakkı) çerçevesinde değerlendirmiş ve karara bağlamıştır. Kararda, memurlara ve özellikle yargı mensuplarına yönelik disiplin soruşturmalarının medeni hak ve yükümlülükler kapsamında değerlendirilebileceği vurgulanmış, yerleşik Vilho Eskelinen kriterleri somut olaya uygulanarak savcılara yönelik bu tür yargılamalarda AİHS m. 6'nın hukuk (medeni) yönünden doğrudan uygulanabilir olduğu sonucuna varılmıştır.

Mahkemenin kökleşmiş içtihatlarına göre, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından yargılanma hakkı, hem sübjektif hem de objektif olmak üzere iki aşamalı bir testi gerektirir. Sübjektif test, davaya bakan hâkimin veya kurul üyesinin kişisel bir önyargısı olup olmadığına odaklanırken; objektif test, mahkemenin ve yapısal işleyişinin, hak arayan bireylerde ve toplumda tarafsızlığı konusunda doğabilecek haklı şüpheleri ortadan kaldıracak yeterli yasal ve fiili güvenceleri sunup sunmadığını değerlendirir. Yargılamayı yürüten kişinin aynı zamanda kendi şahsına yönelik reddi hâkim talebini değerlendirmesi, tarafsızlık konusunda yapısal ve objektif şüpheler doğurabilecek temel bir etkendir.

Bunun yanı sıra, yargı mensuplarının disiplin süreçlerinin gizliliği, soruşturmanın selameti ve masumiyet karinesi açısından temel bir usul kuralıdır. Soruşturma derdest iken ve henüz tamamlanmamışken, soruşturmayı yürüten yüksek yargı makamının kamuoyuna resmi bir basın açıklaması yaparak, sadece reddi hâkim talebine değil, aynı zamanda uyuşmazlığın esasına ilişkin kendi pozisyonunu savunması, objektif tarafsızlık ilkesiyle asla bağdaşmaz. Yüksek mahkeme başkanları, sivil ve cezai yargının en üst otoritesi sıfatıyla, tarafsızlık ve bağımsızlık görünümünü zedeleyecek, yargılamayı yönlendirme veya etkileme izlenimi yaratacak her türlü eylemden özenle kaçınmalıdır. Disiplin kurulları, bu tür usul ihlallerinin yargılamanın adilliği üzerindeki etkisini re'sen incelemekle ve karara bağlamakla yükümlüdür. Bu temel kuralların göz ardı edilmesi, adil yargılanma hakkının özünü geri dönülemez biçimde zedeler.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvurucu Georgia Tsatani hakkında yürütülen disiplin sürecindeki tarafsızlık itirazlarını özellikle objektif test bağlamında titizlikle değerlendirmiştir. Olayın gelişiminde, Yargıtay Başkanı'nın hem ön disiplin soruşturmasını doğrudan bizzat yürütmesi hem de kendi şahsına yönelik yapılan reddi hâkim talebini "kötü niyetli" bir usul istismarı bularak geri çevirmesi, adil yargılanma standartları açısından son derece sorunlu bulunmuştur. Mahkeme, disiplin soruşturmalarının ulusal hukuk uyarınca doğası gereği gizli yürütülmesi gerektiğini, ancak Yargıtay Başkanı'nın soruşturma henüz derdest durumdayken resmi bir basın açıklaması yayımlayarak bu yasal gizliliği alenen ihlal ettiğini vurgulamıştır.

Yayımlanan bu basın açıklamasında Yargıtay Başkanı, sadece kendi tarafsızlığını ve mesleki dürüstlüğünü kamuoyuna karşı savunmakla kalmamış, aynı zamanda başvurucu savcının iddialarının tamamen asılsız olduğunu ileri sürerek uyuşmazlığın esasına dair doğrudan bağlayıcı sayılabilecek nitelikte yorumlarda bulunmuştur. AİHM, Yargıtay Başkanı'nın Yunan yargı hiyerarşisindeki benzersiz konumuna ve tüm hâkim ile savcılar üzerinde sahip olduğu genel gözetim, atama ve denetim yetkisine özellikle dikkat çekmiştir. Geçmişte geçici başbakanlık makamında da bulunmuş olan böylesi üst düzey bir yargı mensubunun, kendi bizzat yürüttüğü bir disiplin soruşturmasında yargı sürecini etkileyebilecek nitelikte kamuoyuna açıklama yapması, yargılamanın tarafsızlığı ve bağımsızlığı üzerinde son derece haklı ve nesnel şüpheler yaratmıştır.

Başvurucunun itirazlarını nihai olarak inceleyen Yargıtay bünyesindeki yedi üyeli ve dokuz üyeli disiplin kurullarının, Yargıtay Başkanı tarafından yapılan bu talihsiz basın açıklamasının yargılamanın adilliği üzerindeki olası yıkıcı etkilerini hiçbir şekilde değerlendirmemiş olması, tespit edilen ihlali daha da derinleştirmiştir. İlgili disiplin kurulları, yalnızca başvurucunun bilgi sızdırma yönündeki iddialarını temelsiz bularak şeklen reddetmekle yetinmiş, basın açıklamasının yargı süreci üzerinde yarattığı tarafsızlık gölgesine ve usuli güvencelerin zedelendiği gerçeğine karşı bütünüyle sessiz kalmayı tercih etmiştir. AİHM, en üst düzey yargı makamının kendi tarafsızlığına yönelik eleştirilere soruşturma sürerken basın yoluyla cevap vermesinin, disiplin sürecini esastan yürüten mahkeme üyeleri üzerinde dolaylı ve güçlü bir baskı oluşturma izlenimi doğurduğunu nesnel olarak saptamıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun bağımsız ve tarafsız bir mahkemede yargılanma hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.