Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Mahkeme kararları iddia ve delilleri karşılamalıdır.
• Gerekçeli karar hakkı şeklî adaleti temin eder.
• Kanun yolu mercileri ilk derece gerekçesini benimseyebilir.
• Anayasa Mahkemesi delil değerlendirmesi yapmaz.

Bu karar, adil yargılanma hakkının temel güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkının sınırlarını ve derece mahkemelerinin delilleri değerlendirme yetkisini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerinin sanıkların ileri sürdüğü savunmaları ve itirazları karar gerekçesinde nasıl karşılaması gerektiğine dair anayasal standartları pekiştirmiştir. Somut olayda, yerel mahkemenin delilleri ayrıntılı bir şekilde tartışarak ve sanığın eylemlerini somut vakalarla gerekçelendirerek mahkûmiyet hükmü kurması, anayasal güvencelerin sağlandığına işaret etmektedir. Gerekçeli karar hakkı, her bir iddiaya tek tek yanıt verilmesini değil, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddiaların makul ve mantıksal bir biçimde karşılanmasını gerektirmektedir.

Emsal niteliğindeki bu karar, kanun yolu mahkemelerinin ilk derece mahkemesi kararlarını onarken veya istinaf başvurularını esastan reddederken, ilk derece mahkemesinin gerekçesini benimsemelerinin hukuka uygun olduğunu vurgulamaktadır. Yargıtay veya bölge adliye mahkemelerinin her uyuşmazlıkta yeni bir gerekçe yazma zorunluluğu bulunmamaktadır; yeter ki ilk derece mahkemesinin kararı anayasal standartları karşılasın. Ayrıca karar, Anayasa Mahkemesinin dördüncü bir derece mahkemesi gibi hareket ederek doğrudan delil değerlendirmesi yapamayacağı yönündeki yerleşik içtihadını bir kez daha teyit etmektedir. Uygulamada, sanıkların delil değerlendirmesinden duydukları memnuniyetsizliklerin doğrudan hak ihlali olarak kabul edilmeyeceği, bariz bir takdir hatası veya açık keyfîlik olmadıkça Anayasa Mahkemesinin sürece müdahil olmayacağı açıkça gösterilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Kırgızistan vatandaşı olan bir mağdur, Türkiye'de otellere işçi temin ettiği sırada, kendisiyle aynı işi yapan başvurucu aracılığıyla başka şahıslarla tanışmıştır. Bu şahıslar, mağduru döviz değişimi bahanesiyle yüksek kâr vaadiyle kandırmış ve yüklü miktarda parasını alarak dolandırmıştır. Mağdurun şikâyeti üzerine başlatılan soruşturmada, başvurucu da şüpheliler arasında yer almış ve dolandırıcılık suçuna iştirak ettiği iddiasıyla hakkında ceza davası açılmıştır.

İlk derece mahkemesi, başvurucunun diğer şahıslarla birlikte hareket ettiğini ve mağduru hileli hareketlere yönlendirdiğini belirterek başvurucu hakkında hapis cezası vermiştir. Başvurucu; elde edilen ses kayıtlarının hukuka aykırı olduğunu, diğer sanıkların suçuna iştirak etmediğine dair savunmalarının derece mahkemeleri ve istinaf mercileri tarafından yeterince incelenmediğini, iddialarının kararda tartışılmadığını ileri sürmüş ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı amaçlar ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın denetlenmesini temin eder. Bu hakkın en önemli unsurlarından biri gerekçeli karar hakkıdır. Mahkeme kararlarının, davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu etkileyen iddia ve itirazlar hakkında delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçe içermesi anayasal bir zorunluluktur. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmaz. Karar gerekçesinin belirtilen unsurları taşıması, yargılamanın adil yargılanma hakkı güvencelerine uygun şekilde yürütülüp yürütülmediğinin taraflarca öğrenilmesini sağladığı gibi demokratik bir toplumda kendi adlarına verilen yargı kararlarının sebeplerini toplumun öğrenmesinin sağlanması için de gereklidir.

Kanun yolu incelemesi yapan merciin, yargılamayı yapan mahkemeyle aynı sonuca ulaşması ve bunu aynı gerekçeyi kullanarak veya aynı atıfla kararına yansıtması, kararın gerekçelendirilmiş olması bakımından kural olarak yeterli kabul edilmektedir. Bununla birlikte, ilk derece mahkemesince karşılanmayan veya ancak ilk defa kanun yolu merciine ileri sürülebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların kanun yolu merciince de değerlendirilmemesi gerekçeli karar hakkının ihlaline yol açabilir.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu hükümleri uyarınca yargılama makamlarının delilleri serbestçe takdir etme yetkisi bulunmaktadır. Anayasa Mahkemesinin doğrudan ilgili soruşturma ve yargılama makamlarının yerine geçerek delil değerlendirmesi yapması söz konusu olamaz. Asıl sorumlu ve yetkili merciler, ilk elden olayları inceleyen derece mahkemeleridir. Hukuk kurallarının uygulanmasında bariz takdir hatası veya açık bir keyfîlik bulunmadığı sürece mahkemelerin delil takdirine müdahale edilmemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda başvurucu hakkında dolandırıcılık suçunu işlediğinden bahisle hapis cezası ile cezalandırılmasına karar verilmiştir. İlk derece mahkemesi gerekçeli kararında, başvurucunun katılanın da bulunduğu bir ortamda diğer şüpheliyi hileli harekette bulunmasına yönlendirerek suça iştirak ettiğini açıkça belirtmiştir. Mahkeme ayrıca, başvurucunun soruşturma aşamasındaki beyanında katılan beyanlarını doğrular nitelikte kısmi ikrarda bulunduğuna dikkat çekmiş; sanıkların yalnızca inkâra dayalı savunmalarının soyut nitelikte olduğunu vurgulayarak bu savunmalara itibar etmemiştir.

Başvurucu; kendisi ve diğer sanıklar hakkında ayrı ayrı değerlendirme yapılmadığını, bilirkişi raporuna konu ses kaydının hukuka aykırı delil mahiyetinde olduğunu iddia ederek istinaf kanun yoluna başvurmuştur. Ancak, kanun yolu incelemesi yapan istinaf dairesi, yargılamayı yapan mahkemeyle aynı sonuca ulaşmış ve istinaf başvurusunu esastan reddetmiştir. İstinaf dairesinin ret kararının gerekçesinde nelerin dikkate alındığı belirtilmiş olup, dosyanın incelenmediği kuşkusuna sebep olacak şekilde herhangi bir eksiklik bulunmadığı saptanmıştır.

Derece mahkemesinin gerekçeli kararı bütünüyle incelendiğinde, başvurucunun üzerine atılı suçu işlediğine dair delillerin ayrı ve açık olarak tartışıldığı ve ileri sürülen itirazların karşılandığı görülmektedir. Başvurucu hakkında suçun sübut bulduğunu kabul eden yerel mahkeme, taraf ve tanık beyanları ile birlikte bilirkişi raporlarını ve diğer delilleri ayrıntılı bir şekilde değerlendirmiştir. Anayasa Mahkemesinin dördüncü bir derece mahkemesi gibi hareket ederek doğrudan delil değerlendirmesi yapması olanaklı değildir. Yerel mahkemenin kararı yeterli hukuki gerekçeyi içermekte olup, hukuk kurallarının uygulanmasında bariz takdir hatası veya açık bir keyfîlik saptanmamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.