Anayasa Mahkemesi Mesut Hacıdervişoğlu Kararı 2022/104416 B.

Bu karar, adil yargılanma hakkının temel güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkının idari ve yargısal süreçlerdeki mutlak önemini ve gerekliliğini ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, ceza infaz kurumlarında disiplin soruşturması geçiren hükümlülerin ileri sürdüğü esasa etkili ve savunulabilir iddiaların yargı mercilerince mutlaka incelenmesi ve kararda tartışılarak karşılanması gerektiğine kati surette hükmetmiştir. Somut dosyada, başvurucunun cep telefonu kullanım yasağının eğitim kurumu gibi dışarıdaki alanlarda geçerli olduğuna dair kendisine bildirim yapılmadığı yönündeki esaslı itirazının infaz hâkimliği ve ağır ceza mahkemesi tarafından hiçbir değerlendirmeye tabi tutulmadan reddedilmesi, yargılamanın hakkaniyetini temelden sarsan bir ihlal olarak nitelendirilmiştir. Karar, yargı makamlarının sadece matbu gerekçelerle değil, somut olayın özelliklerine ve tarafların ileri sürdüğü kritik savunmalara özgülenmiş ve doyurucu gerekçeler sunma yükümlülüğünü pekiştirmektedir.

Bu kararın benzer davalardaki emsal etkisi, özellikle infaz hukuku uyarınca verilen disiplin cezalarına karşı yapılan şikâyet başvurularında hâkimliklerin inceleme ve gerekçelendirme standartlarını ciddi oranda yükseltmesidir. Karar, infaz hâkimliklerinin kanunları bilmemenin mazeret sayılmayacağı gibi genel geçer hukuki kalıpların arkasına sığınarak mahpusların özel durumlarını ve somut savunmalarını göz ardı edemeyeceğini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Uygulamadaki önemi ise disiplin cezalarının hukuka uygunluk denetiminde yargı mercilerinin daha titiz, araştırmacı ve tarafların argümanlarına odaklı bir inceleme yapmasını zorunlu kılmasıdır. Bundan böyle infaz hâkimlikleri, hükümlülerin kendilerine özgü şartlar altındaki iddia ve itirazlarını kararlarında açıkça tartışmak ve bu itirazları neden kabul veya reddettiklerini tatmin edici bir mantıksal kurguyla açıklamak zorunda kalacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Açık ceza infaz kurumunda hükümlü olan ve aynı zamanda bir üniversitede örgün eğitim gören başvurucu hakkında, okuldayken eşine ait cep telefonunu kullandığı gerekçesiyle disiplin soruşturması başlatılmıştır. Başvurucu, telefonu yalnızca okuldaki hocalardan ders notlarını almak ve eğitime katkı sağlamak amacıyla kullandığını, eğitim için kurum dışında bulunurken cep telefonu kullanmasının yasak olduğuna dair kendisine herhangi bir yazılı veya sözlü uyarı yapılmadığını belirterek savunma yapmıştır. Ancak ceza infaz kurumu disiplin kurulu, başvurucuya on bir gün hücreye koyma cezası vermiştir. Başvurucu bu cezaya karşı infaz hâkimliğine şikâyet başvurusunda bulunmuş, ancak hâkimlik kanunları bilmemenin mazeret sayılamayacağı gerekçesiyle şikâyeti reddetmiştir. Ağır ceza mahkemesine yapılan itirazın da reddedilmesi üzerine başvurucu, iddialarının incelenmeden ve gerekçesiz olarak cezalandırıldığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri gerekçeli karar hakkıdır. Bu hak, yargılama makamlarının verdikleri kararların dayanaklarını açık, anlaşılır ve tatmin edici bir şekilde ortaya koymalarını zorunlu kılar. Mahkemelerin, davanın sonucunu doğrudan etkileyecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazları dikkate alması ve bunlara ilişkin hukuki değerlendirmelerini kararlarında somut delillerle bağlantılı olarak göstermesi gerekmektedir. Uyuşmazlığın çözümüyle ilgisi olmayan soyut değerlendirmeler yapılması veya tarafların temel iddialarının tamamen cevapsız bırakılması, doğrudan gerekçeli karar hakkını ihlal eder niteliktedir.

Disiplin cezalarına ilişkin yasal çerçeveye bakıldığında, 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 37 uyarınca ceza infaz kurumu düzenini ve güvenliğini bozan eylemlerin disiplin yaptırımına bağlandığı görülmektedir. Ayrıca aynı Kanun'un ilgili maddelerinde, eğitim sebebiyle kurum dışında bulunulan geçici süreçlerde işlenen disiplin suçlarının da doğrudan kurum içinde işlenmiş gibi kabul edileceği açıkça ifade edilmiştir. Kuruma her türlü cep telefonu, telsiz ve elektronik haberleşme aracının sokulması, bulundurulması veya kullanılması ise 5275 sayılı Kanun m. 44 gereğince açıkça on bir günden yirmi güne kadar hücreye koyma cezasını gerektiren ağır bir eylem olarak düzenlenmiştir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, kanun yolu incelemesi yapan üst mercilerin, ilk derece mahkemesinin ulaştığı hukuki sonuca aynı gerekçelerle katılması kural olarak yeterli kabul edilebilir. Ancak ilk derece mahkemesince yargılama sırasında hiç tartışılmayan veya kanun yolu aşamasında ilk kez ileri sürülen ve davanın kaderini değiştirebilecek ağırlıktaki esaslı savunmaların, itiraz makamlarınca da hiçbir şekilde değerlendirilmeyerek yanıtsız bırakılması, yargılamanın hakkaniyetini temelden zedelemektedir. Bu durum, bireylerin mahkemeler tarafından dinlenilme ve ciddiye alınma hakkını doğrudan ortadan kaldıran ağır bir usul eksikliği olarak değerlendirilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığın incelenmesinde başvurucunun yargılama sürecindeki iddia ve savunmalarının derece mahkemelerince nasıl ele alındığına odaklanmıştır. Başvurucu, örgün eğitim gördüğü üniversitede cep telefonu kullandığını bizzat kendisi kurum görevlilerine bildirmiş ve hakkında açılan disiplin soruşturmasında, eğitim amacıyla kurum dışındayken cep telefonu kullanmasının yasak olduğuna dair kendisine herhangi bir tebligat yapılmadığını savunmuştur. Buna rağmen ceza infaz kurumu disiplin kurulu, üniversitedeki kullanımı kurum içi kullanım sayarak hücre disiplin cezası uygulamıştır.

İnfaz hâkimliği sürecine bakıldığında, mahkemenin başvurucunun temel savunmasını esastan tartışmadığı görülmüştür. Başvurucunun 5275 sayılı Kanun'da yer alan kurallara ilişkin usulüne uygun bir bilgilendirme ve tebligat yapılmadığı yönündeki somut ve esasa etkili itirazı, hâkimlik tarafından yalnızca "kanunları bilmemenin mazeret sayılamayacağı" şeklindeki genel geçer bir ifadeyle geçiştirilmiştir. Başvurucuya veya kuruma yeni katılan mahpuslara telefon kullanım yasağına dair herhangi bir bildirim yapılıp yapılmadığı yönünde hiçbir araştırma gerçekleştirilmemiştir. Bunun yanında, başvurucunun mesajlaşma içeriklerinden haberdar olmadığına dair iddiaları da incelenmemiş, eksik incelemeyle şikâyet reddedilmiştir.

Ağır ceza mahkemesine yapılan itirazda da başvurucu, yine aynı esaslı iddialarını dile getirmesine rağmen, itiraz mercii hiçbir ek gerekçe sunmaksızın ve iddiaları tartışmaksızın ret kararı vermiştir. Anayasa Mahkemesi, yargısal mercilerin uyuşmazlığın çözümünde kilit rol oynayan bu hukuki ve maddi sorunları bütünüyle ele alıp karara bağlama yükümlülüğünü yerine getirmediğini tespit etmiştir. İleri sürülen itirazların mahkemeler nezdinde en azından neden değerlendirmeye alınmadığının makul bir gerekçeyle açıklanması gerekirken, davanın sonucuna etki edebilecek argümanların tamamen suskunlukla karşılanması yargılamayı adil olmaktan çıkarmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek yeniden yargılama yapılması amacıyla başvuruyu kabul etmiştir.