AYM | Mehmet Dübüş | BN. 2022/77653

KARARIN KÜNYESİ

Geriye yürümezlik ilkesi idari işlemlerde de geçerlidir.
Mahkeme kararlarında esaslı itirazlar gerekçeli karşılanmalıdır.
Genelgenin geçmişe yürütülmesi haklı nedenlere dayanmalıdır.
Gerekçesiz karar verilmesi adil yargılanma hakkını ihlal eder.

Bu karar, idarenin tesis ettiği düzenleyici işlemlerin (genelge gibi) geçmişe yürütülmesi ve bu durumun yargısal denetimi bağlamında son derece önemli bir güvence sağlamaktadır. İdare hukukunun temel ilkelerinden olan idari işlemlerin geriye yürümezliği ilkesi, hukuki güvenlik ve belirliliğin temel taşıdır. Karar, idarenin daha sonradan çıkardığı bir genelge veya yazıyı dayanak göstererek önceden verilmiş olan kazanılmış hak niteliğindeki izin veya tahsisleri geri alırken mahkemelerin bu işlemi sadece yüzeysel olarak denetleyemeyeceğini net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, kişinin idari davadaki esaslı itirazlarının mahkemeler tarafından derinlemesine ve somut olaya özgülenerek karşılanması gerektiğini teyit etmiştir.

Emsal etkisi açısından bu karar, özellikle kamu görevlilerinin veya idare ile hukuki ilişki kuran vatandaşların, sonradan çıkarılan idari düzenlemelerle mağdur edilmesinin önüne geçecek güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır. Mahkemelerin, idarenin etik veya genel yarar gibi soyut gerekçelerle yaptığı geçmişe dönük iptal işlemlerinde, başvurucunun durumunu şahsileştirmesi ve neden bu genelgenin ona geçmişe dönük olarak uygulandığını makul ve yeterli bir gerekçeyle açıklaması gerektiği vurgulanmıştır. Uygulamada, idari yargı mercilerinin sadece yüksek mahkeme kararlarına soyut atıflar yaparak davaları reddetmesinin gerekçeli karar hakkını zedelediği açıkça ortaya konulmuş olup, benzer iptal davalarında mahkemelerin daha titiz ve somut gerekçeler üretmesini zorunlu kılacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Mehmet Dübüş, Tekirdağ'ın Avşar köyünde fidan dikmek suretiyle özel ağaçlandırma çalışması yapmak amacıyla 2008 yılında idareye müracaat etmiş ve Orman Genel Müdürlüğünden 49 yıllığına saha izni almıştır. Ancak daha sonra Çanakkale Orman Bölge Müdürlüğü, Çevre ve Orman Bakanlığı personelinin kendi sorumluluk alanlarındaki ormanlık sahalarda özel ağaçlandırma yapmalarının "etik olmayacağına" dair bir idari yazıyı ve bu yöndeki şikayetler üzerine sonradan çıkarılan genelgeyi gerekçe göstererek başvurucuya verilen bu izni tek taraflı olarak iptal etmiştir. Başvurucu, sonradan çıkarılan genelgenin kendisine geçmişe dönük olarak uygulanamayacağını, tahsisin iptal edilmesinin açıkça hukuka aykırı olduğunu iddia ederek Çanakkale Orman Bölge Müdürlüğü işlemine karşı iptal davası açmıştır. Davanın reddedilmesi ve kanun yollarının tükenmesinin ardından başvurucu, itirazlarının ve iddialarının mahkemece somut olay bağlamında değerlendirilmediğini, eksik inceleme yapıldığını ve gerekçesiz bir şekilde davasının reddedildiğini ileri sürerek hakkını aramak için Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, somut uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkına odaklanmıştır. Gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın denetlenmesini hedeflemektedir. Bu doğrultuda, mahkeme kararlarının davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu etkileyen iddia ve itirazlar hakkında delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçe içermesi zorunludur.

Uyuşmazlığın temelini oluşturan idari işlemin iptali bağlamında 6831 sayılı Orman Kanunu ve ilgili Ağaçlandırma Yönetmeliği hükümleri dikkate alınmıştır. Anılan mevzuatta, orman personeline ve birinci derece yakınlarına özel ağaçlandırma izni verilmeyeceğine dair mutlak ve emredici bir kanun hükmü bulunmadığı tespit edilmiştir. Buna rağmen idare, 2531 sayılı Kamu Görevlerinden Ayrılanların Yapamayacakları İşler Hakkında Kanun kıyasen uygulanarak ve idari yazılar ile genelgeler üzerinden "etik kurallar" çerçevesinde iptal işlemi tesis etmiştir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, ilk derece mahkemesince karşılanmayan veya ancak kanun yolu merciinde ileri sürülebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların kanun yolu merciince de değerlendirilmemesi gerekçeli karar hakkının ihlaline yol açmaktadır. İdari işlemlerin ve kuralların geriye yürümezliği ilkesi, idare hukukunun en önemli ilkelerinden biri olup hukuki güvenlik ve belirliliğin temel dayanağıdır. Mahkemelerin, idarenin takdir yetkisini denetlerken davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu etkileyecek itirazlar hakkında delillerle bağ kurarak yeterli bir gerekçe oluşturması anayasal bir zorunluluktur. Kural olarak esasa ilişkin hususlarda yeterli gerekçe varsa kanun yolu merciinin atıf yapması makul görülebilir; ancak ilk derece mahkemesinin kararında yeterli gerekçe yoksa ve kanun yolu mercii de esaslı itirazları karşılamadan sadece soyut atıflarla kararı onuyorsa, bu durum gerekçeli karar hakkının açık bir ihlalini doğurmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken ilk derece mahkemesinin Danıştay'ın bozma kararına uyarak verdiği davanın reddi kararının gerekçesini detaylı şekilde mercek altına almıştır. İdare Mahkemesinin, iptal işlemine dayanak yapılan genelgenin Çevre ve Orman Bakanlığı personeli hakkında yapılan şikayetler üzerine yürürlüğe konulduğunu ve Danıştay tarafından hukuka uygun bulunduğunu belirttiği görülmüştür. Ancak mahkeme, bu genelgenin çıkarılma amacı olan personel hakkındaki şikayetler kapsamında bizzat başvurucu Mehmet Dübüş hakkında fiili bir şikayet olup olmadığını, varsa içeriğinin ne olduğunu ve başvurucunun ağaçlandırma dışında başka bir ticari veya idari kullanımda bulunup bulunmadığını hiçbir şekilde araştırmamış, kararında bu duruma yer vermemiştir.

Ayrıca, başvurucuya 49 yıllığına özel ağaçlandırma izni verildikten sonra çıkarılan yeni bir genelgenin başvurucuya geçmişe dönük olarak uygulanması, idarenin 2008 tarihli bir yazısına dayandırılmıştır. Söz konusu idari yazıda il müdürü, şube müdürü, birim mühendisleri gibi yetki ve sorumluluğu bulunan teknik elemanların kendi sahalarında özel ağaçlandırma yapmalarının etik olmayacağı belirtilmiştir. Anayasa Mahkemesi, ilk derece mahkemesinin kararında başvurucunun bu sayılan unvanlardaki yetki ve sorumluluğu bulunan teknik elemanlardan olup olmadığını dahi açıklamadığını, böyle bir inceleme yapmadığını tespit etmiştir. İdari yazıyla genelgenin tarihleri arasında iki yıllık bir fark bulunmasına rağmen, mahkeme genelgenin geçmişe uygulandığı veya uygulanmadığı konusundaki itirazlara açık ve anlaşılır bir cevap vermekten imtina etmiştir.

Başvurucunun genelgenin geriye dönük uygulanmasına ve şahsileştirilmemesine dair esaslı şikayetlerinin derece mahkemeleri tarafından dikkate alınmadığı, idari yargı mercilerinin sadece soyut ve genel geçer ifadelerle, şahsileştirme yapmadan davanın reddine karar verdikleri açıkça anlaşılmıştır. Kanun yolu incelemesinde de bu eksiklikler giderilmemiş, Danıştay karara sadece atıf yaparak esaslı itirazlara ilişkin hukuki bir değerlendirme yapmamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiştir.

Karar Bülteni