Anayasa Mahkemesi Burak Akın (2) Kararı 2021/42842 B.

Bu karar, idari yargılamalarda ceza mahkemesi kararlarına dayanılırken somut olayın özelliklerinin ve ileri sürülen esaslı iddiaların nasıl değerlendirilmesi gerektiği bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, mahkemelerin uyuşmazlığı çözerken sadece başka bir mahkemenin kararına atıf yapmasının yeterli olmadığını, bu atfın idari işleme ve davanın esasına etkisinin somut bir şekilde gerekçelendirilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Özellikle idarenin kendi tesis ettiği bir işlemi geri alırken dayandığı gerekçelerin ve davacının sunduğu lehe delillerin idare mahkemelerince titizlikle incelenmesi gerektiği ortaya konmuştur.

Emsal etkisi ve uygulamadaki önemi ele alındığında, bu karar, kamu görevinden kanun hükmünde kararname ile ihraç edilen ve hakkında ceza davası yürütülen kişilerin idari uyuşmazlıklarında derece mahkemelerine yol gösterici niteliktedir. Yargı mercilerinin, davacıların sunduğu tıbbi raporlar veya önceki olumlu idari kararlar gibi temel delilleri göz ardı edemeyeceğini, idari işlemin hukuka uygunluk denetimini yaparken ceza dosyasındaki verilerin mevcut duruma nasıl etki ettiğini açıkça tartışmak zorunda olduklarını göstermektedir. Gerekçeli karar hakkının salt şekli bir zorunluluk olmadığı, davanın sonucunu değiştirebilecek itirazların mahkemece tatmin edici şekilde karşılanması gerektiği prensibi bir kez daha pekiştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Türk Silahlı Kuvvetlerinde yüzbaşı olarak görev yapan başvurucu, 15 Temmuz 2016 tarihindeki darbe girişimi sırasında yaralanmış ve kendisine İçişleri Bakanlığı Nakdi Tazminat Komisyonu tarafından darbe teşebbüsünü engellemeye yardımcı olduğu gerekçesiyle nakdi tazminat ödenmiştir. Ancak başvurucu daha sonra olağanüstü hâl kapsamında çıkarılan bir kanun hükmünde kararname ile kamu görevinden çıkarılmıştır. Bunun üzerine idare, başvurucunun durumunu yeniden değerlendirerek önceden ödenen tazminatın iptaline ve yasal faiziyle geri alınmasına karar vermiştir. Başvurucu, darbe girişimi sırasında yaralandığına dair sağlık raporları bulunduğunu ve idarenin tazminatı geri alma işleminin haksız olduğunu belirterek bu işlemin iptali talebiyle idare mahkemesinde dava açmıştır. İdare mahkemesi ve istinaf mercii, başvurucunun ceza davasındaki durumuna atıf yaparak davayı reddetmiştir. Başvurucu ise sunduğu delillerin ve iddiaların mahkemelerce hiç değerlendirilmediğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, kişilerin yargı mercileri önünde iddiada bulunma ve savunma yapma haklarını teminat altına aldığı gibi, bu hakkın en önemli unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkını da kapsamaktadır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 141 uyarınca, bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılması zorunludur.

Gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin yargılamada ileri sürülen her türlü iddia ve savunmaya ayrıntılı yanıt vermesini gerektirmese de, davanın esasını oluşturan, uyuşmazlığın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların makul ve ikna edici bir gerekçeyle karşılanmasını zorunlu kılar. Taraflarca sunulan deliller ile mahkemenin ulaştığı sonuç arasında mantıksal bir bağ kurulmalı, uyuşmazlığın maddi ve hukuki boyutu aydınlatılmalıdır.

Ayrıca, kanun yolu incelemesi yapan mercilerin de ilk derece mahkemesinin kararını uygun bulmaları hâlinde dahi, özellikle kanun yolunda ilk defa ileri sürülen veya ilk derece mahkemesince hiç tartışılmayan iddialara yanıt vermeleri gerekmektedir. Ceza yargılamasında elde edilen bilgi ve belgelerin, masumiyet karinesine zarar vermemek koşuluyla idari davalarda değerlendirilmesinin önünde bir engel bulunmamaktadır. Ancak idari yargı mercileri, ceza mahkemesi kararlarında yer alan tespitlerin idari işleme olan etkisini, davacının sunduğu diğer delillerle birlikte kendi görev alanları çerçevesinde özenle tartışmak zorundadır. Bu tartışmanın yapılmaması veya kararda hiç yer almaması, bireylerin kendi adlarına verilen yargı kararlarının sebeplerini öğrenme hakkını ihlal ederek adil yargılanma hakkını zedeler.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, idare mahkemesi tarafından verilen kararı incelediğinde, mahkemenin sadece ağır ceza mahkemesi kararına atıf yaparak davayı reddettiğini ancak bu sonuçla ceza kararı arasındaki bağlantıyı kurmadığını tespit etmiştir. İdare mahkemesi, ağır ceza mahkemesinde başvurucu hakkında etkin pişmanlık hükümlerinden faydalanması nedeniyle ceza verilmesine yer olmadığına dair karar verildiğini aktarmış, fakat bu durumun başvurucunun darbe teşebbüsünün bertaraf edilmesine yardımcı olduğu sırada yaralanıp yaralanmadığı hususuyla ilgisini açıklamamıştır.

Başvurucunun darbe girişimi sırasında yaralandığına dair tıbbi raporları bulunmasına ve hatta işlemi tesis eden komisyonun ilk kararında bu hususun sabit görülerek kendisine tazminat ödenmiş olmasına rağmen, mahkemece bu önemli deliller göz ardı edilmiştir. Mahkeme, idari işlemin tesis edilme sebebi olan KHK ile ihraç edilme durumu ile başvurucunun somut yaralanma olgusu arasındaki illiyet bağını hiç tartışmamıştır. Ceza yargılamasında elde edilen bulguların, önceden ödenen tazminatın geri istenmesi işlemine hukuki etkisinin ne olduğu açıkça ortaya konulmamıştır.

Kanun yolu incelemesini gerçekleştiren bölge idare mahkemesi de ilk derece mahkemesinin bu eksik ve yetersiz gerekçeli kararını onayarak ileri sürülen esaslı iddiaları karşılamamış, başvuranın uğradığını iddia ettiği haksızlığı aydınlatacak bir hukuki inceleme yapmamıştır. Yargı mercileri tarafından başvurucunun ödenen tazminatın haksız olarak geri istendiğine dair iddiaları, eldeki somut deliller ve olgular ışığında tatmin edici bir şekilde açıklığa kavuşturulmamıştır. Bu şekilde, elde edilen bilgilerin dava konusu işleme ulaşmadaki etkisi konusunda mahkemenin kendi hukuki değerlendirmesini sunmaması adil yargılanma hakkını ciddi şekilde zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, yargılama sürecinin bir bütün olarak değerlendirilmesi neticesinde başvurucunun iddialarının karşılanmaması nedeniyle adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.