Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Kolluk güçleri orantılı bedensel güç kullanabilir.
• Direnci kırmak için zor kullanılması hukuka uygundur.
• Kötü muamele iddiaları somut delillerle desteklenmelidir.
• Yaralanmanın sebebi yetkili makamlarca açıklanabilmelidir.
• Gecikmiş şikayetler soruşturmanın etkinliğini olumsuz etkiler.

Bu karar hukuken, kolluk kuvvetlerinin görevlerini ifa ederken karşılaştıkları direnişi kırmak amacıyla kullandıkları kademeli ve orantılı fiziksel gücün, kötü muamele yasağını ihlal etmediği anlamına gelmektedir. Anayasa Mahkemesi, kişinin devletin gözetimi altındayken meydana gelen yaralanmalarının yetkili makamlarca tatmin edici şekilde açıklanabildiği ve kullanılan gücün kişinin sergilediği dirençle uyumlu olduğu durumlarda, anayasal güvencelerin zedelenmediğini açıkça ortaya koymuştur. Karar, devletin kamu düzenini sağlamak amacıyla sahip olduğu güç kullanma yetkisinin sınırlarını belirlerken, şüphelilerin emniyet güçlerine yönelik aktif veya pasif direnişlerinin hukuki sonuçlarını da somutlaştırmaktadır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi, kötü muamele iddialarının yalnızca soyut beyanlara dayandırılamayacağı, iddiaların mutlaka somut tıbbi bulgular ve olay yeri tutanaklarıyla desteklenmesi gerektiği yönündeki yerleşik yaklaşımı pekiştirmesidir. Uygulamadaki önemi ise, şüphelilerin gözaltı veya yakalama sırasındaki meşru müdahaleler sonucu oluşan ve basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek nitelikteki hafif yaralanmaların, doğrudan kötü muamele olarak nitelendirilemeyeceğinin altını çizmesidir. Aynı zamanda, yetkili makamlara yönelik kötü muamele şikayetlerinin olayın hemen ardından yapılmamasının ve aylar süren makul olmayan bir gecikmeyle gündeme getirilmesinin, savcılıkların etkili soruşturma yürütme imkanını ve delil toplama şansını daralttığı gerçeği vurgulanarak, iddia sahiplerinin zamanında başvuruda bulunmalarının kritik önemi uygulayıcılara net bir biçimde hatırlatılmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Ahmet Gödük, silahlı terör örgütü üyeliği şüphesiyle kolluk görevlileri tarafından bir halk otobüsünden indiği sırada yakalanmak istenmiştir. Kimlik sorulması üzerine kaçmaya çalışan başvurucu, kısa süreli bir kovalamacanın ardından yakalanarak gözaltına alınmıştır. Olayın üzerinden dört ay geçtikten sonra başvurucu, yakalama anında ve gözaltında tutulduğu dönemde polis memurları tarafından ciddi şekilde fiziksel ve psikolojik şiddete maruz kaldığını iddia ederek savcılığa suç duyurusunda bulunmuştur. Cumhuriyet Başsavcılığı, başvurucunun yakalanmamak için polislere direndiğini, mevcut yaralanmalarının bu direnişi kırmak için kullanılan kademeli ve orantılı güçten kaynaklandığını, ayrıca sağlık raporlarında iddia edilen ağır darp izlerine rastlanmadığını belirterek kovuşturmaya yer olmadığına karar vermiştir. Başvurucunun itirazının da kesin olarak reddedilmesi üzerine uyuşmazlık, kolluk görevlilerinin eylemleri ve yürütülen soruşturmanın etkinliği bağlamında kötü muamele yasağının ihlal edilip edilmediği boyutuna taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle Anayasa m. 17 kapsamında düzenlenen kişinin maddi ve manevi varlığının korunması ile işkence ve eziyet yasağına dayanmıştır. İnsan onurunun korunmasını merkeze alan bu kural gereğince, kişilere işkence ve eziyet yapılması ya da insan haysiyetiyle bağdaşmayan ceza ve muamelelere tabi tutulması mutlak surette yasaklanmıştır. Ancak bir muamelenin bu yasak kapsamına girebilmesi için asgari bir ağırlık eşiğine ulaşması gerekmektedir. Bu eşik; muamelenin süresi, fiziksel ve ruhsal etkileri, ardındaki kasıt ile mağdurun yaşı ve sağlık durumu gibi unsurlara göre belirlenmektedir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, güç kullanmaya yetkili kamu görevlilerinin, hukuka uygun olarak verdikleri emre karşı etkin veya edilgin direniş gösterilmesi hâlinde, kişinin direncini kırmak için kesin olarak gerekli olduğu ölçüde ve orantılı bir biçimde fiziksel güce başvurmaları hukuka uygun kabul edilmektedir. Buna karşın, kişinin gözaltı veya tutukluluk gibi devletin kontrolü altında bulunduğu sırada yaralanması hâlinde, yetkili makamlar bu olaya ilişkin tatmin edici ve inandırıcı bir açıklama getirmekle yükümlüdür.

Öte yandan, Anayasa m. 17 bağlamındaki usul yükümlülüğü, iddialar üzerine derhâl, bağımsız ve etkili bir ceza soruşturması yürütülmesini gerektirmektedir. Soruşturmada olayı aydınlatabilecek ve sorumluları belirleyecek tüm delillerin eksiksiz toplanması, karar mercilerinin de kullanılan gücün gerekliliği ve orantılılığıyla ilgili kapsamlı bir değerlendirme yapması zorunludur. Doktrinde ve yargı kararlarında da altı çizildiği üzere bu yükümlülük, mutlak bir sonuç yükümlülüğü değil, olayları aydınlatmaya matuf uygun araçların kullanılması ve gerekli özenin gösterilmesi yükümlülüğüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda kolluk görevlilerinin yakalama işlemi sırasında kullandıkları gücün hukuka uygunluğunu ve iddialar üzerine yürütülen soruşturmanın etkinliğini ayrıntılı olarak değerlendirmiştir. Olay günü tutulan tutanaklara ve tıbbi raporlara göre, başvurucu kolluk görevlilerinin kendisine kimlik sorması üzerine kaçmaya başlamış ve kısa süreli bir kovalamaca sonucunda yakalandığında polislere aktif direniş göstermiştir. Mahkeme, görevlilerin bu direnci kırmak ve şahsı muhafaza altına almak için başvurdukları kademeli güç kullanımının, başvurucunun kaçma ve direnme eylemleri karşısında kaçınılmaz ve kesin olarak gerekli olduğunu tespit etmiştir.

Başvurucunun iddiaları arasında yer alan copla dövülme, bir cihazla bacağının yakılması, pantolon kemeri ile vurulması ve kulağının parçalanması gibi ağır şiddet iddiaları, alınan günlük ve müteaddit adli muayene raporlarıyla örtüşmemiştir. Hastane raporlarında yalnızca basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek yüzeysel sıyrıklar ve eski tarihli kabuklanmış küçük yaralar tespit edilmiştir. Mahkeme, kullanılan gücün başvurucunun direncini kırmakla sınırlı kaldığını ve orantılı olduğunu, kişinin vücut bütünlüğünde oluşan lezyonların uygulanan orantılı güç ile uyumlu olduğunu, dolayısıyla kötü muamele yasağının maddi boyutunun ihlal edilmediğini saptamıştır.

Soruşturmanın etkililiği yönünden yapılan incelemede ise, başvurucunun gözaltı sırasında veya hemen sonrasında değil, aylar sonra şikayette bulunduğu hususu dikkate alınmıştır. Başvurucunun uzun süre sessiz kalması, Başsavcılığın kamera görüntülerini veya olası diğer taze delilleri sıcağı sıcağına inceleme imkanını elinden almıştır. Buna rağmen savcılık şikayet üzerine derhal harekete geçmiş, sağlık raporlarını incelemiş, polis tutanaklarını değerlendirmiş ve kolluk kuvvetlerinin yasal sınırları aşmadığı sonucuna ulaşarak kovuşturmaya yer olmadığına karar vermiştir. Yürütülen bu süreçte makul özenin gösterildiği ve devletin usul yükümlülüklerini ihlal eden bir eylemsizliğin bulunmadığı değerlendirilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun maruz kaldığını iddia ettiği kolluk müdahalesinin yasal sınırlar içinde kaldığı ve olay hakkındaki soruşturmanın etkili yürütüldüğü gerekçesiyle kötü muamele yasağının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.