Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Hasan Alp Köseli | 2023/15184 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Kamulaştırmasız el atma işlemi mülkiyet hakkını ihlal eder.
• Tazminatın enflasyon karşısında erimesi aşırı külfet oluşturur.
• El atma davalarında aleyhe yargılama gideri hukuka aykırıdır.
• Makul süre şikayetlerinde komisyona başvuru yolu tüketilmelidir.

Bu karar, idarelerin yasal bir kamulaştırma işlemi yapmaksızın vatandaşların taşınmazlarına fiilen el atması ve bu eylemler neticesinde açılan davalarda vatandaşların maruz kaldığı mağduriyetleri mülkiyet hakkı bağlamında çok boyutlu olarak ele alması yönünden büyük bir hukuki öneme sahiptir. Kararda özellikle üç temel ihlal alanına dikkat çekilmiştir: Birincisi, idarenin usule uygun bir kamulaştırma yapmadan taşınmaza el atmasının doğrudan kanunilik ilkesini zedelediği gerçeğidir. İkincisi, bu haksız el atma nedeniyle açılan davalar sonucunda hükmedilen tazminatların uzun süren yargılamalar ve enflasyonist ortam nedeniyle değer kaybına uğratılarak ödenmesinin vatandaşa olağan dışı bir külfet yüklediğidir. Üçüncüsü ise, hakkını aramak zorunda bırakılan vatandaş aleyhine bir de yargılama gideri ve vekâlet ücretine hükmedilmesidir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar derece mahkemelerine enflasyon karşısında eriyen tazminatların mülkiyet hakkı ihlali doğurduğunu ve hakkaniyetli bir bedel ödenmesi gerektiğini güçlü bir şekilde hatırlatmaktadır. Ayrıca, kamulaştırmasız el atma davalarında idarenin kusuruyla dava açmak zorunda kalan malik aleyhine yargılama masrafı yükletilemeyeceği ilkesi pekiştirilmiştir. Öte yandan, makul sürede yargılanma hakkı ihlali iddialarında doğrudan Anayasa Mahkemesine gelmeden önce yasal düzenlemeyle kurulan Tazminat Komisyonuna başvuru yolunun tüketilmesi gerektiği kuralı bir kez daha teyit edilerek usul hukukundaki önemli bir aşama netleştirilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Hasan Alp Köseli, maliki olduğu taşınmaza idare tarafından herhangi bir yasal kamulaştırma işlemi yapılmaksızın el atıldığını belirterek mülkiyetinin ihlal edildiğini iddia etmiştir. Başvurucu, taşınmazına fiilen el atılması sebebiyle açtığı kamulaştırmasız el atma davasında, mahkemece belirlenen ve kendisine ödenmesine hükmedilen tazminat tutarının taşınmazın gerçek değerini yansıtmadığını ileri sürmüştür. Ayrıca, yargılama sürecinin çok uzun sürdüğünü, bu süreçte ülkede yaşanan enflasyon nedeniyle kendisine ödenmesine karar verilen tutarın büyük bir değer kaybına uğradığını ifade etmiştir. Bunlara ek olarak, idarenin haksız eylemi nedeniyle dava açmak zorunda bırakılmasına rağmen yargılama sonucunda kendi aleyhine yargılama giderlerine hükmedilmesinden şikayetçi olmuştur. Başvurucu tüm bu süreçlerin mülkiyet ve adil yargılanma haklarını ihlal ettiği gerekçesiyle bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu başvuruyu incelerken, uyuşmazlığın çözümünde temel olarak Anayasa'nın mülkiyet hakkını düzenleyen 35. maddesi ve adil yargılanma hakkını güvence altına alan 36. maddesi ile 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu hükümlerini dikkate almıştır. Mahkeme, idarelerin özel mülkiyete konu taşınmazlara müdahale edebilmesi için Anayasa'nın 13. ve 46. maddeleri ile 2942 sayılı Kanun metninde belirtilen usullere sıkı sıkıya uyması gerektiğini vurgulamıştır. Yasal bir işlem yapılmaksızın taşınmaza el atılması, kanunilik ilkesine aykırı, haksız bir müdahale olarak tanımlanmıştır.

Mülkiyet hakkının korunması kapsamında, kamulaştırma veya el atma tazminatlarının ödenmesinde enflasyon etkisinin dikkate alınması yerleşik içtihat prensibi olarak benimsenmiştir. Mahkeme, tazminatların yargılama süresi boyunca enflasyon karşısında değer kaybına uğratılarak ödenmesinin, bireylere şahsi ve olağan dışı bir külfet yüklediğini, bunun da kamu yararı ile mülkiyet hakkı arasındaki adil dengeyi bozduğunu ifade etmiştir.

Bir diğer önemli kural ise, kamulaştırmasız el atma davalarında vatandaş aleyhine yargılama giderine hükmedilmemesidir. Mahkeme, idarenin kendi haksız fiili neticesinde ortaya çıkan bir davada hakkını arayan vatandaşın yargılama masraflarına katlanmak zorunda bırakılmasını mülkiyet hakkına ağır bir müdahale olarak değerlendirmiştir. Son olarak, makul sürede yargılanma hakkının ihlaline ilişkin şikâyetlerde, 6384 sayılı Kanun uyarınca kurulan Tazminat Komisyonuna başvuru yolunun tüketilmesi gerektiği prensibi işletilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda öncelikle başvurucunun mülkiyet hakkına yönelik müdahaleleri farklı başlıklar altında tek tek incelemiştir. İlk olarak, idarenin yasal bir kamulaştırma prosedürü işletmeksizin başvurucunun taşınmazına el atmasının, açıkça kanunilik ilkesini ihlal ettiği tespit edilmiştir. Mahkeme, bu eylemin mülkiyet hakkının anayasal güvenceleriyle bağdaşmadığına hükmetmiştir.

İkinci olarak, başvurucunun kamulaştırmasız el atma nedeniyle hükmedilen tazminatın düşük olduğuna yönelik şikayeti incelenmiştir. Mahkeme, başvurucunun yargılama sürecine aktif olarak katıldığını, delillerini sunduğunu ve derece mahkemelerinin bedel tespiti konusunda keyfi veya bariz bir takdir hatası yapmadığını değerlendirerek, tazminatın azlığına yönelik iddiayı açıkça dayanaktan yoksun bulmuştur.

Üçüncü olarak, hükmedilen tazminatın enflasyon karşısında değer kaybına uğradığı iddiası ele alınmıştır. Anayasa Mahkemesi, yargılama sürecinin uzaması ve enflasyonist etkiler nedeniyle tazminatın reel değerinde meydana gelen önemli ölçüdeki düşüşün, başvurucu üzerinde şahsi ve olağan dışı bir külfet yarattığını, bu durumun kamu yararı ile hak dengesini bozduğunu saptamıştır.

Dördüncü olarak, davada başvurucu aleyhine yargılama giderine hükmedilmesi konusu değerlendirilmiş ve idarenin hukuka aykırı eylemi nedeniyle dava açan malikin yargılama masraflarıyla sorumlu tutulması mülkiyet hakkının ihlali sayılmıştır. Son olarak, makul sürede yargılanma hakkına ilişkin iddia bakımından Tazminat Komisyonuna başvurulmadığı için yolların tüketilmediği tespiti yapılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, kamulaştırmasız el atma, tazminatın değer kaybına uğratılması ve aleyhe yargılama giderine hükmedilmesi nedenleriyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.