Anayasa Mahkemesi Güven Çelik ve Diğerleri Kararı 2020/37684 B.

Anayasa Mahkemesinin bu kararı, vatandaşların idari makamlardan veya kamu kurumlarından alacaklı oldukları durumlarda, ödemelerin geciktirilerek enflasyon karşısında değer kaybına uğratılmasının mülkiyet hakkı ihlali teşkil ettiğini hukuken net bir şekilde ortaya koymaktadır. Karar, kamu gücünü kullanan idari makamların, hak sahiplerine yapacakları ödemeleri zamanında gerçekleştirmemesi ve aradan geçen süre zarfında paranın satın alma gücündeki düşüşün telafi edilmemesinin anayasal bir ihlal olduğunu teyit etmektedir.

Bu karar, benzer nitelikteki kamulaştırma, tazminat, ihale, vergi iadesi veya devletten kaynaklanan diğer para alacağı uyuşmazlıkları bakımından son derece güçlü bir emsal etkisi yaratmaktadır. Devlet kurumlarından alacağı olan ve uzun süren hukuki veya idari süreçler neticesinde parasına kavuşabilen ancak enflasyon nedeniyle alacağı eriyen tüm vatandaşlar için önemli bir güvence sunmaktadır. Uygulamada, derece mahkemelerinin kamu kurumları aleyhine açılan davalarda hükmedilen alacak kalemlerini hesaplarken enflasyon farkını ve gerçek değer kaybını zorunlu olarak göz önünde bulundurmaları gerektiğini vurgulamaktadır. Bu yönüyle karar, kamu maliyesi karşısında bireylerin mülkiyet hakkının etkin bir şekilde korunmasını sağlamakta ve idarenin gecikmelerinden doğan zararların yine idarece karşılanması gerektiği prensibini pekiştirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvuruya konu uyuşmazlık, başvurucuların kamu kurumlarından olan çeşitli para alacaklarının ödenmesi sürecinde yaşanan gecikmeler ve bu gecikmelerin yarattığı maddi kayıplardan kaynaklanmaktadır. Başvurucular, kamu kurumlarından almaya hak kazandıkları tazminat ve benzeri nitelikteki idari alacaklarının kendilerine gecikmeli olarak ödendiğini veya değer kaybı telafi edilmeden eksik ödendiğini, bu süreçte ülkede yaşanan enflasyon sebebiyle alacaklarının ciddi oranda satın alma gücünü yitirdiğini belirtmişlerdir. Alacaklarının değer kaybına uğratılması neticesinde mülkiyet haklarının zedelendiğini ileri süren başvurucular, mağduriyetlerinin giderilmesi amacıyla hukuk yollarına başvurmuşlardır. Yaşanan mağduriyetin yerel mahkemeler nezdinde tam anlamıyla giderilememesi ve makul sürede yargılanma hakkının da zedelendiği düşüncesiyle başvurucular, mülkiyet hakkı ihlalinin tespiti ve yeniden yargılama yapılarak zararlarının tazmin edilmesi istemiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde temel alınan en önemli anayasal güvence, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.35 ile koruma altına alınan mülkiyet hakkıdır. Bu madde uyarınca herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir ve bu haklar ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkı, kişilerin malvarlığı değerleri üzerinde barışçıl bir şekilde tasarrufta bulunma, mülkünden yararlanma ve mülkünü dilediği gibi kullanma hakkını güvence altına alırken, devlete de kişilerin mülkiyet hakkına haksız yere müdahale etmeme ve mülkiyeti koruma yükümlülüğü yükler.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, bir kişinin idareden olan kesinleşmiş ve muaccel para alacağı da mülkiyet hakkı kapsamında hukuken "mülk" teşkil etmektedir. Kamu kurumları tarafından ödenmesi gereken paraların, enflasyonist bir ekonomik ortamda makul olmayan süreler boyunca geciktirilmesi ve nihayetinde ödeme yapıldığında aradan geçen zaman zarfındaki değer kaybının karşılanmaması, mülkiyet hakkına yönelik haksız bir müdahale olarak kabul edilmektedir.

Yerleşik yargısal uygulamalar, kamu makamlarından olan alacakların enflasyon karşısında değer kaybına uğratılmasının veya değer kaybı telafi edilmeksizin ödenmesinin kişilere şahsi olarak aşırı ve olağandışı bir külfet yüklediğini açıkça belirtmektedir. İhale alacakları, vergi iadeleri, memur maaş farkları veya idarenin taraf olduğu eylemlerden doğan tazminat alacakları gibi çeşitli kamu alacaklarında, ödemenin gecikmesinden kaynaklanan satın alma gücündeki aşınmanın devlet tarafından telafi edilmesi, hakkaniyet ve denkleştirici adalet prensiplerinin bir gereğidir. Aksi durum, enflasyonun olumsuz ekonomik sonuçlarının yalnızca alacaklı vatandaşa yüklenmesi anlamına gelir ki bu da anayasal bir hak olan mülkiyet hakkının özünü zedeler.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruda başvuru konusu olay ve olguları daha önceki içtihatları ışığında titizlikle incelemiştir. Mahkeme, kamu kurumlarından olan çeşitli para alacaklarının enflasyon karşısında değer kaybına uğratılmasına ilişkin şikâyetlerde daha önce belirlediği anayasal ilkeleri bu birleştirilmiş dosyada da aynen temel almıştır.

Yapılan hukuki değerlendirmelerde, başvurucuların idari makamlardan almaya hak kazandıkları tutarların ödenmesi sürecinde yaşanan yargısal veya idari gecikmelerin, paranın satın alma gücünde önemli bir düşüşe yol açtığı net bir biçimde tespit edilmiştir. Mahkeme, kamu makamlarından olan alacakların enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılmasının veya ancak büyük bir değer kaybına uğratıldıktan sonra ödenmesinin, kamu yararı ile bireysel haklar arasındaki dengeyi bozduğunu ve başvurucular üzerinde şahsi olarak aşırı ve olağandışı bir külfet oluşturduğunu vurgulamıştır.

Anayasa Mahkemesi, kararında daha önceki emsal içtihatlarına (sosyal güvenlik ödemeleri, ihale alacakları, vergi iadeleri, deprem tazminatları ve memur maaş farklarının iadesine ilişkin kararlara) doğrudan atıfta bulunarak, somut olayda bu yerleşik ilkelerden ve ulaşılan sonuçtan ayrılmayı gerektiren herhangi bir istisnai durum bulunmadığını teyit etmiştir. İdarenin kendi işleyişinden veya yargısal süreçlerin olağan dışı uzamasından kaynaklanan gecikmelerin faturasının, alacağın değer kaybetmesi suretiyle vatandaşa kesilmesi mülkiyet hakkının güvenceleriyle bağdaşmamaktadır.

Bu tespitler ışığında, başvurucuların mülkiyet hakkına yapılan müdahalenin ölçüsüz olduğu ve kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasında gözetilmesi gereken adil dengenin bozulduğu saptanmıştır. İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması bakımından ise, yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar görülmüş olup, bu hukuki yolun mağduriyeti gidermek için yeterli olacağı anlaşıldığından ayrıca maddi veya manevi tazminata hükmedilmesine gerek görülmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, kamu kurumlarından olan alacağın değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere başvuruyu kabul etmiştir.