Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İtiraz mercileri iddiaları etkin şekilde incelemelidir.
• Gerekçesiz kararlar adil yargılanma hakkını zedeler.
• Koruma tedbirlerinde teknik inceleme usule uygundur.
• Yazılı savunma imkânı savunma hakkı için yeterlidir.

Bu karar, ailenin korunması ve kadına karşı şiddetin önlenmesi mevzuatı çerçevesinde verilen idari veya yargısal tedbir kararları ile zorlama hapsi gibi hürriyeti bağlayıcı yaptırımlara karşı yapılan itirazların, yargı mercilerince rutin ve şeklî bir incelemeyle geçiştirilemeyeceğini hukuken net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, itiraz merciinin başvurucunun ileri sürdüğü esaslı beyanları ve dosyaya sunduğu delilleri hiç dikkate almadan, etkili bir değerlendirme yapmaksızın karar vermesini adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan gerekçeli karar hakkının doğrudan ihlali olarak nitelendirmiştir. Mahkemelerin, bireylerin özgürlüğünü kısıtlayan zorlama hapsi gibi ağır ve ciddi yaptırımları onarken mutlaka tarafları tatmin edici ve ileri sürülen somut iddiaları karşılayan gerekçeler sunması anayasal bir zorunluluktur.

Uygulamada, aile içi şiddetin önlenmesi amacıyla verilen tedbir kararlarına yönelik itirazlar genellikle matbu ve basmakalıp gerekçelerle reddedilmektedir. Bu emsal karar, itirazı inceleyen üst mercilerin dosyaya sunulan kanıtları titizlikle irdelemek ve verilen kararın neden hukuka uygun olduğunu mantıksal bir çerçevede açıklamak zorunda olduğunu teyit etmesi bakımından büyük bir pratik öneme sahiptir. Öte yandan Yüksek Mahkeme, uyuşmazlığın çözümünde sözlü savunma alınmamasını savunma hakkının ihlali olarak görmeyerek, mevzuatın aciliyet gerektiren doğasına uygun biçimde yazılı beyanların da yeterli usul güvencesi sağladığına işaret etmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, başvurucu Batuhan Kartal hakkında uygulanan uzaklaştırma ve koruma tedbirleri ile buna bağlı olarak verilen zorlama hapsi kararından kaynaklanmaktadır. Başvurucu hakkında, kadına karşı şiddetin önlenmesi mevzuatı kapsamında bir tedbir kararı verilmiş ve sonrasında bu tedbire uymadığı gerekçesiyle mahkeme tarafından zorlama hapsi uygulanmasına hükmedilmiştir. Başvurucu, söz konusu kararlara itiraz etmiş ve kendisini savunmak için çeşitli deliller ve detaylı beyanlar sunmuştur. Ancak itirazı inceleyen mahkeme, başvurucunun ileri sürdüğü iddiaları ve sunduğu delilleri araştırmadan, sadece şeklî bir inceleme yaparak itirazını reddetmiştir. Başvurucu, itiraz mercilerinin sunduğu delilleri ve savunmalarını dikkate almadığını, hakkında haksız yere zorlama hapsi kararı verildiğini ve bu süreçte kendisine sözlü savunma hakkı dahi tanınmadığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin bu kararda dayandığı en temel hukuki norm, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkıdır. Adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri şüphesiz gerekçeli karar hakkıdır. Gerekçeli karar hakkı, tarafların yargılama sırasında ileri sürdüğü, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmaların mahkemeler tarafından dikkatle incelenmesini ve bu iddialara makul, tatmin edici yanıtlar verilmesini zorunlu kılar. Mahkemeler, verdikleri kararların dayanaklarını ve hukuki temellerini açıkça göstermekle yükümlüdür.

Uyuşmazlığın temelini oluşturan 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun, şiddet mağdurlarını korumak için ivedi ve etkili tedbirlerin alınmasını amaçlar. Bu kanun kapsamında verilen önleyici veya koruyucu tedbir kararlarına aykırılık hâlinde uygulanan zorlama hapsi, kişinin hürriyetini doğrudan kısıtlayan oldukça ağır bir yaptırımdır. Bu nedenle, bu tür hürriyeti bağlayıcı tedbirlere karşı yapılan itirazların incelenmesinde yargı mercilerinin çok daha hassas davranması beklenir. İtiraz mercileri, kararlarını verirken sadece yasa maddelerini tekrarlamakla yetinemez, başvurucunun somut olaya ilişkin sunduğu delilleri etkili bir biçimde irdelemelidir.

Bununla birlikte, savunma hakkı bağlamında değerlendirildiğinde, yargılamanın doğası gereği her davada mutlaka sözlü yargılama yapılması veya fiziki bir duruşma açılması şart değildir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesi ve Anayasa'nın 36. maddesi uyarınca, şeklî ve teknik nitelikteki incelemelerde, kişiye yazılı savunma sunma ve aleyhindeki delillere itiraz etme imkânı tanınmışsa, mahkemenin dosya üzerinden karar vermesi savunma hakkının ihlali anlamına gelmez. Nitekim 6284 sayılı Kanun'un ivedilik gerektiren yapısı göz önüne alındığında, tarafların iddia ve savunmalarını yazılı olarak sunabilmeleri, hakkaniyete uygun bir yargılama için kural olarak yeterli kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkı ve savunma hakkı yönünden iki ayrı başlık altında incelemiştir. İlk olarak gerekçeli karar hakkı bakımından yapılan değerlendirmede, başvurucunun zorlama hapsi ve diğer koruma tedbiri kararlarına karşı yaptığı itirazda sunduğu esaslı beyan ve delillerin itiraz mercii tarafından hiçbir şekilde dikkate alınmadığı tespit edilmiştir. Yüksek Mahkeme, önceki emsal kararlarına da atıf yaparak, itiraz merciinin başvurucunun beyanlarını ve sunduğu delilleri etkili bir şekilde incelemesi ve bu iddiaları mantıklı bir çerçevede karşılaması gerektiği hâlde bu hukuki yükümlülüğün yerine getirilmediğini vurgulamıştır. İtirazların sadece şeklî bir incelemeyle geçiştirilmesi, yargılamanın adil bir şekilde yürütülmediği izlenimini doğurmuş ve başvurucunun anayasal güvence altındaki gerekçeli karar hakkını açıkça ihlal etmiştir.

İkinci olarak savunma hakkı yönünden yapılan incelemede ise, ilk derece mahkemesinin itirazı değerlendirirken tamamen şeklî, sınırlı ve teknik nitelikte bir dosya incelemesi yaptığı görülmüştür. Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığın kendine has niteliği dikkate alındığında, başvurucunun kişisel özellikleri veya davranışları gibi doğrudan sözlü yargılamayı zorunlu kılan olguların mahkemenin kararını etkileme potansiyeline sahip olmadığını belirtmiştir. Davanın yazılı sunumlar üzerinden karar vermeye son derece elverişli bir yapıda olması, başvurucunun hakkındaki iddiaların temelinden ve niteliğinden haberdar olması, itiraz edebilmesi için gerekli hukuki süreden faydalanması ve karşı iddialarını yargı mercii önüne rahatlıkla taşıyabilmesi hususları dikkate alındığında, mahkemenin duruşma açmadan dosya üzerinden karar vermesinde bir hukuka aykırılık bulunmamıştır. Bu sebeple savunma hakkının ihlal edildiğine yönelik iddia açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.