Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi A.V. - İsviçre Kararı 37639/19 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan tutuklu ve hükümlülerin dış dünyayla olan haberleşme hürriyetinin sınırlarını ve bu sınırlamalara hukuken ne ölçüde izin verilebileceğini netleştirmesi açısından büyük bir önem taşımaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, cezaevinde bulunan bir kişinin avukatı ve resmi makamlar dışındaki kişilerle yaptığı yazışmaların cezaevi idaresi tarafından sistematik olarak denetlenmesinin, ulusal mevzuatta açık bir dayanağı bulunması ve cezaevinin güvenliği ile düzenini sağlama amacı gütmesi halinde, özel hayata ve haberleşmeye saygı hakkını ihlal etmeyeceğini açıkça ortaya koymuştur.

Benzer davalar ve uygulamadaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar üye devletlerin cezaevi idarelerine mahpusların haberleşmesinin denetlenmesi konusunda oldukça geniş bir takdir marjı tanımaya devam edildiğini göstermektedir. Özellikle ağır suç şüphesiyle tutuklu bulunan kişilerin olağan yazışmalarının genel güvenlik gerekçesiyle rutin olarak okunması, keyfi veya makul olmayan bir uygulama olarak görülmemiştir. Uygulamada, avukat-müvekkil gizliliği gibi mutlak korunan alanlar dışında kalan genel yazışmaların denetiminin, tutulma halinin olağan ve makul bir gerekliliği olarak kabul edilmesi, cezaevi güvenliğine ilişkin ulusal mevzuatların uluslararası insan hakları standartlarıyla tam uyumlu olduğunu teyit etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, öz kızına ateş ederek ağır yaraladığı şüphesiyle cinayete teşebbüs suçundan tutuklu bulunan bir annedir. Cezaevinde bulunduğu süre boyunca, avukatı ve bazı resmi makamlarla yaptığı yazışmalar hariç olmak üzere, dışarıyla olan tüm gelen ve giden mektuplarının cezaevi idaresi tarafından sistematik bir şekilde denetlenmesine karar verilmiştir. Başvurucu, uygulanan bu mektup okuma ve denetim işleminin hiçbir somut veya özel gerekçe gösterilmeden sadece rutin bir işlem olarak yapıldığını, bu durumun özel hayata ve haberleşmeye saygı hakkını ihlal ettiğini belirterek uygulamaya karşı İsviçre yerel mahkemelerinde dava açmıştır. Yerel mahkemelerin, söz konusu denetimin cezaevi güvenliği ve düzenini sağlamak amacıyla kanuna uygun şekilde yapıldığını belirterek taleplerini reddetmesi üzerine, başvurucu konuyu Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne taşımıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.8 (Özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı) çerçevesinde haberleşme hürriyetinin sınırlarını değerlendirmiştir. Sözleşme uyarınca, kamu makamlarının bir kişinin haberleşmesine müdahale edebilmesi için bu müdahalenin öncelikle kanunla açıkça öngörülmüş olması, hukuka uygun bir zemin barındırması, meşru bir amaç taşıması ve demokratik bir toplumda zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılayacak şekilde ölçülü olması şarttır.

Olayın meydana geldiği İsviçre iç hukukunda, İsviçre Ceza Kanunu m.74 uyarınca, tutuklu ve hükümlülerin haklarının ancak özgürlükten yoksun bırakılmanın zorunlu kıldığı ölçüde ve kurumun toplu yaşam kuralları ile güvenlik gereksinimleri çerçevesinde kısıtlanabileceği düzenlenmiştir. Ayrıca, cezaevi idaresinin güvenlik ve düzeni sağlamak amacıyla mahpusların dış dünyayla temaslarını denetleme yetkisi ulusal mevzuatta açıkça yer almaktadır.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, cezaevinde bulunan kişilerin haberleşme hakkı mutlak ve sınırsız bir hak değildir. Mahkeme, cezaevinin doğası gereği güvenlik, düzenin sağlanması ve suçun önlenmesi gibi meşru amaçlarla mahpusların mektuplarının okunmasını ve denetlenmesini hukuka uygun bulmaktadır. Ancak bu denetim yetkisi sınırsız olmayıp, özellikle mahpusun savunma hakkını etkin biçimde kullanabilmesi için avukatıyla yaptığı yazışmaların gizliliğinin mutlak surette korunması gerekmektedir. Doktrin ve içtihatlar, avukatla ve belirli resmi makamlarla yapılan yazışmalar dışındaki genel nitelikli mektupların, makul bir şüphe aranmaksızın ulusal hukukun verdiği yetki çerçevesinde rutin olarak denetlenmesinin, özgürlükten yoksun bırakılmanın doğal, meşru ve makul bir sonucu olduğunu kabul etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Mahkeme, başvurucunun cezaevindeki haberleşmesine yapılan müdahalenin niteliğini ve orantılılığını somut olayın koşulları ışığında dikkatlice incelemiştir. Öncelikle, başvurucunun avukatıyla ve yetkili resmi kurumlarla yaptığı yazışmaların cezaevi idaresinin denetiminden tamamen muaf tutulduğu, dolayısıyla savunma hakkına ve adalete erişim hakkına herhangi bir halel gelmediği açıkça tespit edilmiştir.

Başvurucunun avukatı dışındaki sıradan kişilerle yaptığı yazışmaların denetlenmesinin ise İsviçre ulusal hukukunda yeterli, öngörülebilir ve açık bir kanuni dayanağının bulunduğu saptanmıştır. Mahkeme, cinayete teşebbüs gibi oldukça ağır bir suç şüphesiyle tutuklu bulunan başvurucunun genel mektuplarının kontrol edilmesinin, cezaevi içindeki asayiş ile düzenin korunması ve genel güvenliğin sağlanması gibi meşru amaçlara hizmet ettiğini değerlendirmiştir. Başvurucu, denetimin kendisine yönelik hiçbir somut şüphe barındırmadan tamamen sistematik olarak yapıldığını ileri sürmüş olsa da, Mahkeme, hapis cezasının veya tutukluluk halinin doğası gereği kurum idaresinin bu tür genel önleyici denetimler yapmasının makul ve gerekli olduğu sonucuna varmıştır.

Kararda, ulusal mahkemelerin başvurucunun itirazlarını yeterli bir şekilde incelediği, itiraz süreçlerinin etkin işlediği ve uygulanan kısıtlamanın cezaevindeki toplu yaşamın gereklilikleriyle tamamen orantılı olduğu vurgulanmıştır. Başvurucuya yönelik özel bir haberleşme yasağı veya iletişimin tamamen kesilmesi gibi ağır bir durum söz konusu olmadığından, sadece mektupların cezaevi idaresince rutin şekilde okunması olarak uygulanan bu denetimin keyfi veya aşırı bir müdahale teşkil etmediği kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak AİHM 5. Bölüm, cezaevi idaresi tarafından başvurucunun avukatı dışındaki kişilerle yaptığı yazışmaların denetlenmesinin kanuna uygun ve makul olduğuna hükmederek özel hayata ve haberleşmeye saygı hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.