Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Anna Marıa Cıccone - İtalya Kararı 21492/17 B.

Bu karar, adil yargılanma hakkının temel unsurlarından biri olan "doğrudanlık ilkesinin" istinaf veya temyiz aşamasında beraat kararlarının bozulması durumunda nasıl uygulanması gerektiği konusunda son derece kritik bir standart ortaya koymaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, ilk derece mahkemesinde dinlenen uzman veya tanıkların sözlü beyanlarına dayanılarak verilen bir beraat kararının, üst mahkemece sadece yazılı tutanaklar üzerinden ve farklı bir yoruma tabi tutularak mahkumiyete çevrilmesini Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesinin ihlali olarak nitelendirmiştir.

Hukuki açıdan bu karar, sanık aleyhine yapılacak yeni bir fiili durum değerlendirmesinin, delillerin doğrudan doğruya mahkeme huzurunda tartışılmasını zorunlu kıldığını teyit etmektedir. Özellikle teknik veya tıbbi konularda uzmanların duruşmadaki sözlü açıklamalarının beraat kararında belirleyici olduğu durumlarda, istinaf mahkemelerinin bu uzmanları bizzat dinlemeden karar vermesi adil yargılanma hakkını doğrudan zedelemektedir.

Uygulamadaki önemi bakımından, bu içtihat yerel mahkemelerin ve istinaf dairelerinin yargılama pratiklerini doğrudan etkileyecek niteliktedir. Üst dereceli mahkemeler, beraat eden bir sanığı mahkum etmeyi öngördüklerinde, kararda belirleyici nitelikteki sözlü delilleri ve uzmanları yeniden duruşmaya çağırarak dinlemek zorundadır. Aksi takdirde, dosya üzerinden yapılacak evrak incelemesi ile verilecek mahkumiyet kararları, Sözleşme'nin adil yargılanma güvenceleriyle hiçbir şekilde bağdaşmayacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Radyolog olarak görev yapan başvurucu Anna Maria Ciccone, hastaneye kaldırılan bir hastanın uyluk kemiğindeki kırığı teşhis edememiş ve hasta daha sonra hayatını kaybetmiştir. Bu olay üzerine başvurucu hakkında taksirle ölüme sebebiyet verme suçundan ceza davası açılmıştır. İlk derece mahkemesi, tanı hatası ile hastanın ölümü (akciğer veya nörolojik bir patoloji kaynaklı) arasındaki nedensellik bağının şüpheden uzak bir şekilde kanıtlanamadığına hükmederek başvurucunun beraatine karar vermiştir. Mahkeme bu kararı verirken, duruşmada dinlenen uzmanların sözlü açıklamalarını dikkate almıştır. Ancak istinaf mahkemesi, uzmanları yeniden duruşmaya çağırıp dinlemeden, sadece yazılı uzman raporlarına ve duruşma tutanaklarına dayanarak beraat kararını bozmuş ve başvurucuyu mahkum etmiştir. Başvurucu, uzmanlar bizzat dinlenmeden beraat kararının mahkumiyete çevrilmesinin adil yargılanma hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken temel olarak Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkını merkeze almıştır. Bu madde uyarınca, herkesin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının hakkaniyete uygun olarak görülmesini isteme hakkı bulunmaktadır.

Yerleşik AİHM içtihatları prensiplerine göre, bir istinaf veya temyiz mahkemesi hem maddi vakıaları hem de hukuki durumu tam yetkiyle inceleme yetkisine sahipse ve ilk derece mahkemesinin verdiği beraat kararını bozarak sanığı mahkum etme eğilimindeyse, adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir parçası olan doğrudanlık ilkesine sıkı sıkıya uymak zorundadır. Doğrudanlık ilkesi, mahkemenin hükmünü kurarken dayandığı delillerle ve özellikle tanık veya uzmanlarla doğrudan doğruya temas etmesini, onları bizzat dinleyerek beyanlarının inandırıcılığını ve güvenilirliğini değerlendirmesini gerektirmektedir.

AİHM doktrin ve içtihatlarında benimsenen yaklaşıma göre, suçluluk veya masumiyet konusunun istinaf aşamasında bir bütün olarak yeniden değerlendirildiği durumlarda, sanığın aleyhine sonuç doğuracak şekilde belirleyici kanıtların (özellikle tanık veya uzman beyanlarının) sadece yazılı duruşma tutanakları üzerinden okunarak karara varılması yeterli görülmemektedir. İtalyan Yargıtayı da, Sözleşme'de yer alan özerk "tanık" kavramına dayanarak, yargılamada belirleyici role sahip olan uzman ve teknik danışman beyanlarının fiilen sözlü delil niteliği taşıdığını ve bir beraat kararının bu kişiler istinaf aşamasında yeniden dinlenmeden doğrudan mahkumiyete çevrilemeyeceği yönünde ilkesel kararlar geliştirmiştir.

Somut uyuşmazlıkta, yargılamanın hakkaniyeti değerlendirilirken, uzmanların ilk derece mahkemesinde sundukları sözlü beyanların, sadece yazılı bir tıbbi raporun tekrarından ibaret olmadığı, aksine raporu tamamlayan, açıklayan ve beraat kararında belirleyici etkiye sahip olan yepyeni görüşler içerdiği kuralı esas alınmıştır. Bu bağlamda, üst mahkemenin, belirleyici nitelikteki bu sözlü beyanları sanık aleyhine farklı bir şekilde yorumlayabilmesi ve mahkumiyet kurabilmesi için ilgili uzmanları bizzat dinleme zorunluluğu, adil yargılanma hakkının ihlal edilmemesi adına temel bir hukuk kuralı olarak uygulanmıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayın özelliklerini değerlendirirken, ilk derece mahkemesinin beraat kararının temelinde savcılık tarafından atanan uzmanların duruşmadaki sözlü beyanlarının yattığını ayrıntılı olarak tespit etmiştir. Uzmanlar, hazırladıkları yazılı raporun ötesine geçerek duruşmada ölüm nedeni ile sanığın teşhis hatası arasındaki nedensellik bağına dair ciddi şüphelerini dile getirmişlerdir. İlk derece mahkemesi, bu sözlü beyanları son derece belirleyici kabul ederek başvurucunun eylemi ile hastanın ölümü arasındaki illiyet bağının kesin olarak kurulamadığına ve şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereği beraat kararı verilmesi gerektiğine hükmetmiştir.

Buna karşılık, istinaf mahkemesi, uzmanların mahkeme huzurundaki sözlü açıklamalarında açıkça dile getirdikleri şüpheleri hafifleterek ve yalnızca yazılı tıbbi rapora ağırlık vererek olayları ilk derece mahkemesinden tamamen farklı bir şekilde yeniden kurgulamıştır. AİHM, istinaf mahkemesinin bu tek taraflı yaklaşımının, başvurucunun eylemi hakkında yepyeni bir fiili değerlendirme yapılması anlamına geldiğini ve bunun kabul edilemez olduğunu vurgulamıştır.

Kararda, istinaf mahkemesinin, başvurucu aleyhine yorumlayacağı ve mahkumiyet hükmüne doğrudan esas alacağı belirleyici nitelikteki uzman beyanlarını yeniden dinlemeden karar vermesinin adil yargılanma hakkının temel taşı olan doğrudanlık ilkesiyle bağdaşmadığı net bir şekilde ifade edilmiştir. Uzmanların inanılırlığı veya güvenilirlikleri taraflar arasında herhangi bir tartışma konusu olmasa dahi, ilk derece mahkemesinde beraate yol açan sözlü açıklamaların, üst mahkemece sadece kağıt üzerinden farklı ve aleyhe bir yoruma tabi tutulması, yargılamanın genel hakkaniyetini derinden zedelemiştir.

Mahkeme, İtalyan Yargıtayı'nın da benzer durumlarda beraat kararının bozulması için belirleyici uzmanların yeniden dinlenmesi gerektiği yönündeki emsal içtihatlarına atıf yaparak, yerel istinaf mahkemesinin izlediği usulün Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin adil yargılanma standartlarını karşılamadığını belirtmiştir. Ayrıca, İtalyan Hükümeti'nin başvurucunun mağdur sıfatına sahip olmadığı yönündeki ön itirazı da esasa girilerek reddedilmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, beraat kararının uzmanlar yeniden dinlenmeden mahkumiyete çevrilmesinin adil yargılanma hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle yapılan başvuruyu kabul etmiştir.