Anayasa Mahkemesi Mazhar Güler ve Diğerleri Kararı 2020/3354 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların dış dünya ile kurdukları iletişimin sınırlarına dair son derece önemli hukuki güvenceler barındırmaktadır. Anayasa Mahkemesi, mahpusların haberleşme hürriyetinin temel bir anayasal hak olduğunu ve bu hakka idare tarafından yapılacak müdahalelerin sadece genel mevzuat hükümlerine atıf yapılarak meşrulaştırılamayacağını net bir şekilde ortaya koymuştur. Haberleşme hakkına yapılan müdahalelerde demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük ilkelerinin somut olay bazında, titizlikle incelenmesi gerektiği hüküm altına alınmıştır.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, ceza infaz kurumu disiplin kurullarına ve bu kurulların idari işlemlerini denetleyen infaz hâkimlikleri ile ağır ceza mahkemelerine açık bir hukuki standart getirmektedir. Artık idareler, bir mektubu "sakıncalı" bularak alıkoyarken, mektubun hangi bölümünün hangi somut nedenle tehlike yarattığını şüpheye yer bırakmayacak şekilde kanıtlamak zorundadır. Daha da önemlisi, "ölçülülük" ilkesinin doğrudan bir yansıması olarak, mektubun tamamını engellemek yerine yalnızca sakıncalı bulunan kısımların sansürlenerek veya çizilerek muhatabına ulaştırılması alternatifinin mahkemelerce mutlaka tartışılması zorunlu hâle gelmiştir. Bu durum, idarenin keyfî alıkoyma pratiklerinin önüne geçerek mahpusların haberleşme hakkını çok daha korunaklı bir zemine taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, çeşitli ceza infaz kurumlarında tutulan başvurucuların dışarıya göndermek istedikleri veya dışarıdan kendilerine gelen mektupların cezaevi idaresi tarafından "sakıncalı" bulunarak alıkonulmasından ve sahiplerine ulaştırılmamasından kaynaklanmaktadır.

Başvurucular; ailelerine, yakın arkadaşlarına, yabancı ülke temsilciliklerine ve Türkiye Büyük Millet Meclisine hitaben yazılan bu mektupların sadece gündelik hayata ve ceza infaz kurumlarındaki sıradan uygulamalara dair ifadeler içerdiğini belirtmektedir. Ancak disiplin kurulları, mektuplardaki ifadelere yönelik detaylı bir açıklama yapmadan, sadece mevzuat hükümlerini gerekçe göstererek mektuplara el koymuştur. Başvurucular, mektuplarda herhangi bir sakıncalı ifade bulunmadığını ve uygulamanın haksız olduğunu belirterek kararları infaz hâkimliklerine taşımıştır. İnfaz hâkimlikleri ve itiraz mercii olan ağır ceza mahkemeleri de idarenin kararlarını yerinde bularak şikâyetleri reddedince, başvurucular haberleşme hürriyetlerinin nedensiz ve gerekçesiz şekilde engellendiğini iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı temel olarak, herkesin haberleşme hürriyetine sahip olduğunu ve haberleşmenin gizliliğinin esas olduğunu düzenleyen Anayasa m.22 kapsamında değerlendirmiştir. Mahpusların yazışmalarının ceza infaz kurumu disiplin kurulları tarafından denetlenmesi ve gerektiğinde alıkonulması suretiyle haberleşme hürriyetine yapılan müdahalelerin kural olarak kanuni bir dayanağı ve kurum güvenliğini sağlama gibi meşru bir amacı olduğu kabul edilmektedir.

Ancak Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, haberleşme hakkına yapılan bir müdahalenin anayasal açıdan hukuka uygun sayılabilmesi için kanunilik ve meşru amaç tek başına yeterli değildir; müdahalenin aynı zamanda demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve "ölçülü" olması şarttır. Bu bağlamda, yazışmalara yapılan müdahalenin demokratik toplum gereklerine uygunluğunun kabul edilebilmesi için mektubu gönderen kişi, mektubun muhatabı ve mektubun içeriği detaylı bir şekilde gözetilmelidir.

Kurum idaresi, el koyma işlemini mektuba özgü olgu ve bilgilerle gerekçelendirmeli, haberleşme hakkının mahpus tarafından kötüye kullanıldığını objektif bir biçimde ortaya koymalıdır. İdari makamlar ve yargı mercileri, öncelikle mektubun içeriğindeki hangi sözlerin veya cümlelerin neden sakıncalı olduğunu yürürlükteki mevzuat hükümleri kapsamında yeterli bir gerekçe ile göstermek zorundadır. Bununla birlikte, ölçülülük ilkesinin en temel gerekliliği olarak, yazışmanın tamamına el koymak yerine, sadece sakıncalı görülen kısımların çizilmesi veya karalanması suretiyle mektubun muhatabına ulaştırılma imkânının bulunup bulunmadığı hususunun da ilgili yargısal kararlarda mutlaka tartışılması gerekmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda öncelikle müdahalenin varlığını ve dayanaklarını incelemiştir. Başvurucuların göndermek istedikleri ya da kendilerine gönderilen mektupların alıkonulması nedeniyle haberleşme hürriyetine yapılan müdahalenin kanuni dayanağının ve meşru amacının bulunduğu hususunda herhangi bir hukuki tereddüt görülmemiştir. Ancak sorunun odak noktası, idare ve yargı mercileri tarafından bu müdahalenin sınırlarının nasıl tayin edildiğinde toplanmaktadır.

Dosyadaki bilgi ve belgeler incelendiğinde, başvuruculara ait mektupların alıkonulmasına karar veren ceza infaz kurumu disiplin kurullarının ve bu idari kararları onaylayan derece mahkemelerinin kararlarında ciddi hukuki eksiklikler tespit edilmiştir. Mahkeme kararlarında, mektupların içeriğiyle ilişkili, somut bilgilere dayanan ve ikna edici nitelikte yeterli bir gerekçenin bulunmadığı saptanmıştır. İdare ve yargı makamları, mektupların içerisindeki hangi ifadelerin, hangi somut nedenlerle kurum güvenliği veya kamu düzeni açısından tehlike arz ettiğini açıklamak yerine, yalnızca soyut mevzuat hükümlerine atıf yapmakla yetinmişlerdir.

Öte yandan, ölçülülük ilkesi kapsamında yapılması gereken en önemli değerlendirme tamamen göz ardı edilmiştir. Anayasa Mahkemesi, mektupların bütününe el konulmadan önce, daha hafif bir müdahale aracı olarak mektupların sakıncalı görülen kısımlarının çizilerek veya sansürlenerek geri kalan bölümlerinin gönderilmesinin ya da başvuruculara teslim edilmesinin mümkün olup olmadığı yönünde idarece veya mahkemelerce hiçbir tartışmanın yapılmadığına dikkat çekmiştir. Somut ve bireyselleştirilmiş gerekçelerden yoksun olarak gerçekleştirilen bu toptancı alıkoyma işlemlerinin, mahpusların haberleşme hakkına yönelik orantısız ve aşırı bir müdahale teşkil ettiği değerlendirilmiştir.

Tüm bu tespitler ışığında, yeterli ve somut gerekçe içermeyen, ölçülülük tartışması yapılmadan onanan idari ve yargısal kararların demokratik bir toplumda gerekli olmadığı sonucuna varılmıştır. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 22. maddesinde güvence altına alınan haberleşme hürriyetinin ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.