Anayasa Mahkemesi Mustafa Satan Kararı 2021/41318 B.

Bu karar, hukuki belirlilik ve mahkemeye erişim hakkı çerçevesinde kanun yollarına başvuru sürelerinin ne zaman başlayacağına dair kritik bir sınır çizmektedir. Anayasa Mahkemesi, ilk derece mahkemeleri tarafından yalnızca hüküm fıkrasını barındıran kısa kararın duruşmada okunmasının, istinaf veya temyiz sürelerini başlatmaya yetmeyeceğini net bir biçimde ortaya koymuştur. Bireylerin yargısal denetim mekanizmalarını etkili bir şekilde kullanabilmeleri, ancak aleyhlerine verilen kararın fiili ve hukuki gerekçelerini öğrenmeleriyle mümkündür.

Uygulamada sıkça karşılaşılan, sürelerin gerekçesiz kısa kararın tefhiminden itibaren hesaplanarak başvuruların süre aşımından reddedilmesi şeklindeki katı şekilci yargı pratiğine karşı bu karar bağlayıcı bir emsal teşkil etmektedir. Karar, kanun yolu mahkemelerinin süre hesaplamalarında hak arama özgürlüğünü merkeze alan ve vatandaşlara öngörülemez idari veya yargısal külfetler yüklemeyen bir yorum benimsemeleri gerektiğini vurgulamakta olup adil yargılanma standartlarının tesisinde önemli bir güvence sağlamaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Mustafa Satan, tarafı olduğu bir davada ilk derece mahkemesinin aleyhine verdiği karara karşı üst mahkemeye itiraz etmek için istinaf kanun yoluna başvurmuştur. Ancak istinaf mahkemesi, başvurucunun bu talebini kanuni sürenin kaçırıldığı gerekçesiyle kesin olarak reddetmiştir. Bu ret kararının temelinde, mahkemenin istinaf başvuru süresini gerekçeli kararın başvurucuya tebliğ edildiği tarihten değil, sadece kararın özetinin (kısa kararın) duruşmada yüzüne okunduğu (tefhim edildiği) tarihten itibaren başlatması yatmaktadır. Başvurucu, kararın hangi gerekçelere dayandığını bilmeden sağlıklı bir itiraz dilekçesi sunmasının mümkün olmadığını, bu nedenle sürenin tefhimden başlatılmasının hukuka aykırı olduğunu savunarak temyiz yoluna gitmiştir. Yargıtay'ın da kararı onaması üzerine başvurucu, Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunarak hakkını aramasını engelleyen bu tutumun mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiğini ileri sürmüştür.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, mahkemeye erişim hakkı bağlamında kanun yollarına başvuru sürelerinin başlatılma anına ilişkin temel anayasal ilkeleri daha önce yerleşik içtihatlarında açıkça belirlemiştir. Bu ilkelere göre, bireylerin mahkemelerin verdikleri kararlara karşı etkili bir biçimde kanun yollarına başvurabilmesi için tarafların öncelikle kararın gerekçesini tam ve eksiksiz olarak bilmeleri zorunludur. Gerekçesi bilinmeyen bir karara karşı iddia ve savunma geliştirmek hukuken mümkün değildir.

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkının en temel unsurlarından biri hiç şüphesiz mahkemeye erişim hakkıdır. Bir mahkeme kararının gerekçesi açıklanmadan, sadece hüküm fıkrasını içeren kısa kararın duruşmada tarafların yüzüne karşı okunması (tefhim edilmesi), kanun yoluna başvuru süresini başlatmak için tek başına yeterli bir işlem olarak kabul edilemez. Gerekçeli karar usulüne uygun şekilde tebliğ veya tefhim edilmeden kanun yoluna başvurma süresinin başlaması, hukuk devletinin temel taşları olan hukuki belirlilik ve öngörülebilirlik ilkeleriyle açıkça bağdaşmaz.

Kararın hukuki ve maddi gerekçesini bilmeyen bir başvurucudan, sadece hüküm fıkrasının okunmasından itibaren başlayan kısa süreler içinde istinaf veya temyiz kanun yoluna başvurmasını beklemek, kişiye adil yargılanma standartlarına aykırı, ağır ve orantısız bir külfet yüklemektedir. Kanun yolu merciinin, somut olayın koşullarında istinaf süresini ilk derece mahkemesinin kararının gerekçesi açıklanmadan tefhim tarihinden itibaren başlatmasına yönelik kuralcı yorumu, Anayasa'nın aradığı ölçülülük ilkesine tamamen aykırıdır. Bu tür yaklaşımlar, adaletin tesisini engelleyen katı bir şekilcilik örneği olup, hak arama hürriyetinin özüne müdahale niteliği taşır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, Mustafa Satan tarafından yapılan bireysel başvuruyu incelerken, ilk derece mahkemesi konumundaki Bursa 6. İcra Hukuk Mahkemesinin kararının ardından yaşanan istinaf sürecini ve kanun yolu mahkemelerinin tutumunu detaylıca değerlendirmiştir. Başvurucunun açtığı ve karara bağlanan davada, yalnızca hüküm fıkrasını içeren kısa kararın duruşmada tefhim edilmesiyle yetinilmiş, davanın esasına ve sonucuna etki eden gerekçeli kararın usulüne uygun tebliği beklenmeden istinaf başvuru süresinin fiilen başlatıldığı tespit edilmiştir.

Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 6. Hukuk Dairesi, kanun yolu başvuru süresini kısa kararın tefhimi tarihinden itibaren başlatmak suretiyle, başvurucunun istinaf talebini süre aşımı gerekçesiyle kesin olarak reddetmiştir. Anayasa Mahkemesi, istinaf dairesinin bu usul kuralı yorumunun hukuki belirlilik ve öngörülebilirlik ilkeleriyle kesinlikle bağdaşmadığını, başvurucunun duruşmada duyduğu kısa kararla birlikte hükmün gerekçesini aynı anda öğrenme imkânından yoksun kaldığını vurgulamıştır. Yargıtay'ın söz konusu ek kararı onaması da mevcut hak ihlalini ortadan kaldırmamıştır.

Yüksek Mahkeme, mahkemenin red gerekçesini bilmeyen başvurucudan, eksiksiz, makul ve mantıklı bir istinaf dilekçesi hazırlayarak hakkını aramasını beklemenin hukuken mümkün olmadığını ifade etmiştir. Bu doğrultuda, kanun yolu merciinin uyguladığı usul kuralı yorumunun, başvurucuya son derece ağır ve aşırı bir külfet yüklediği saptanmıştır. Başvurucunun sırf bu yorum nedeniyle katlanmak zorunda kaldığı külfetin, yargılamanın hızlandırılması gibi meşru hedeflerle kıyaslandığında tamamen orantısız olduğu açıkça ortaya konulmuştur. Bu tür katı usuli yorumların, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan mahkemeye erişim hakkını kısıtladığı ve işlevsiz kıldığı belirtilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, istinaf süresinin gerekçesiz kısa kararın tefhiminden başlatılması suretiyle başvurucunun Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.