Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Etkili başvuru hakkı teorik değil pratik olmalıdır.
• İnfaz hâkimlikleri şikâyetleri geniş yorumlayarak incelemekle yükümlüdür.
• Temel hak ihlali iddiaları esastan incelenmek zorundadır.
• Yargı mercileri savunulabilir şikâyetleri makul gerekçeyle karşılamalıdır.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında barındırılan tutuklu ve hükümlülerin temel haklarına yönelik müdahalelerin yargısal denetimi açısından kritik bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, mahpusların cezaevi idaresinin uygulamalarına karşı yaptıkları şikâyetlerin, infaz hâkimlikleri tarafından dar yorumlanarak usulden reddedilmesini hukuka aykırı bulmuştur. Özellikle mahremiyet ve haberleşme gibi temel haklara ilişkin ihlal iddialarının esasına girilerek incelenmesi gerektiği, aksi tutumun kişileri hak arama hürriyeti kapsamında güvencesiz bırakacağı net bir şekilde vurgulanmıştır.

Benzer davalar açısından bu kararın emsal etkisi, infaz hâkimliklerinin görev alanını belirlerken temel hak ve özgürlükleri önceleyen bir yaklaşım sergilemelerini zorunlu kılmasıdır. Cezaevi uygulamalarına yönelik savunulabilir şikâyetlerin, mevzuatın şekilci bir şekilde yorumlanmasıyla sonuçsuz bırakılması anayasal hak ihlali sebebi sayılacaktır. Bu bağlamda, mahpusların kapalı görüş kayıtları gibi özel hayatı ilgilendiren iddialarında, idari mercilerin sessiz kalması durumunda infaz hâkimliklerinin aktif bir denetim mekanizması işletmesi gerektiği içtihat hâline gelmiştir. Uygulamada, benzer mahiyetteki ihlal başvurularının usulden reddedilmek yerine doğrudan incelenerek çözüme kavuşturulmasına zemin hazırlayacak temel bir referanstır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Antalya L Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda hükümlü olarak bulunan başvurucu, ziyaretçileriyle yaptığı kapalı görüşler sırasında alınan ses kayıtlarının hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle silinmesini talep etmiştir. Daha önce Anayasa Mahkemesinin kapalı görüşlerin kaydedilmesini ihlal sayan bir kararı üzerine infaz hâkimliğine başvurarak bu kayıt işleminin sonlandırılmasını sağlamıştır. Ardından cezaevi idaresine başvurarak geçmişte alınan ses kayıtlarının silinmesini istemiştir. Cezaevi idaresinin bu talebe olumlu ya da olumsuz bir yanıt vermemesi ve kayıtları silmemesi üzerine başvurucu, idarenin bu eylemsizliğine karşı yeniden infaz hâkimliğine şikâyette bulunmuştur. Ancak infaz hâkimliği, talebin öncelikle cezaevi idaresince incelenmesi gerektiği şeklindeki usule ilişkin bir gerekçeyle uyuşmazlığın esasına girmeden karar verilmesine yer olmadığına hükmetmiştir. Ağır ceza mahkemesinin de itirazı reddedip bu kararı kesinleştirmesi üzerine başvurucu, haklı şikâyetinin yargı mercilerince haksız yere sonuçsuz bırakıldığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa'nın güvence altına aldığı özel hayata saygı hakkı ve haberleşme hürriyeti ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkı ilkelerine dayanmıştır.

Temel hak ve hürriyetlerin korunması bağlamında, ceza infaz kurumlarındaki mahpusların karşılaştıkları uygulamalara karşı başvurabilecekleri idari ve yargısal yolların sadece teorik olarak mevzuatta yer alması yeterli değildir; bu yolların pratikte de bir başarı şansı sunması ve ihlali ortadan kaldıracak makul bir çözüm üretebilmesi zorunludur. 4675 sayılı İnfaz Hâkimliği Kanunu m.4, infaz hâkimliklerinin hükümlü ve tutukluların ceza infaz kurumlarındaki kabul, barındırılma şartları ve kurumiçi uygulamalara ilişkin şikâyetlerini incelemekle görevli olduğunu düzenlemektedir. Aynı kanunun 4675 sayılı Kanun m.5 hükmü ise, ceza infaz kurumlarında yapılan işlemlerin veya faaliyetlerin kanun veya diğer mevzuat hükümlerine aykırı olduğu gerekçesiyle mahpusların şikâyet yoluyla infaz hâkimliğine başvurabileceğini açıkça belirtmektedir.

Yerleşik içtihat prensipleri uyarınca, infaz hâkimliklerine şikâyet yoluyla başvurma imkânının etkin bir şekilde işletilebilmesi için, mevzuatın yargı merciine başvurmayı engelleyecek veya daraltacak şekilde yorumlanmaması gerekir. Yargı makamları, idarenin işlemi, eylemi ya da ihmallerinden kaynaklanan ve temel hakları ilgilendiren savunulabilir iddiaları esastan ve geniş şekilde değerlendirmelidir. Eğer şikâyet usulden reddedilecekse dahi, makamlar bunu ilgili ve ikna edici yeterli gerekçelerle açıklamalıdır. Temel hak ve özgürlükleri önceleyen bir yaklaşım benimsenmemesi ve şikâyetlerin esasa girilmeden şekilci gerekçelerle bertaraf edilmesi, kişileri anayasal hakları bakımından güvencesiz bırakır. Bu doğrultuda Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkı, tüm idari ve yargısal mercilerin temel haklara yönelik şikâyetlere somut bir telafi yöntemi sunmasını emretmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucunun kapalı görüş kayıtlarının silinmesi yönündeki talebini defalarca ceza infaz kurumuna ve infaz hâkimliğine ilettiğini tespit etmiştir. Ceza infaz kurumu, başvurucunun bu talebini cevapsız bırakmış ve kayıtların silinip silinmediği konusunda hiçbir eylemde bulunmadığı gibi açıklama dahi yapmamıştır. İnfaz hâkimliği ise başvurucunun idarenin bu eylemsizliğine karşı yaptığı şikâyeti, talebin doğrudan kuruma yapılıp oradan gelecek ret cevabına göre mahkemeye gelinmesi gerektiği gibi tamamen şekli bir gerekçeyle, davanın esasına girmeden karar verilmesine yer olmadığına hükmederek sonuçlandırmıştır. İtirazı inceleyen ağır ceza mahkemesi de bu idari tıkanıklığı irdelemeden itirazı reddedip kararı kesinleştirmiştir.

Yüksek Mahkeme, başvurucunun şikâyet ettiği uygulamanın infaz hâkimliklerinin yasal görev alanına girmesi gerektiğine dair son derece somut ve ikna edici iddialar ileri sürdüğünü belirlemiştir. Başvurucunun cezaevi idaresinden kayıtların silinmesini birçok kez talep etmesine karşın hiçbir açıklama yapılmamış olması idarenin açık bir ihmalidir. Yargı mercilerinin ise bu ihmal karşısında şikâyetin esasını incelemek ve idareden kayıtların silinip silinmediğini tam olarak araştırmak yerine, şekilci bir yaklaşımla dosyayı kapatmaları eleştirilmiştir. Yargılama mercileri, savunulabilir nitelikteki iddialara dayanan şikâyet konusunun 4675 sayılı Kanun m.4 kapsamına neden girmediği hususunda tatmin edici ve ikna edici hiçbir gerekçe sunmamıştır.

Bu şekilci yaklaşımın, temel hak ve hürriyetlerin ihlal edildiğine yönelik iddiaların etkili bir biçimde incelenmesini engellediği ve başvurucuya hak arama hürriyeti bağlamında uygun bir telafi imkânı sunmadığı değerlendirilmiştir. Neticede başvurucuya, özel hayata saygı hakkı ve haberleşme hürriyeti kapsamında olduğunu ileri sürdüğü idari müdahalenin ortadan kaldırılması talebiyle başvurabileceği asgari güvenceleri içeren, pratikte de işleyen etkili bir hukuk yolu sunulmadığı tespit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, özel hayata saygı hakkı ve haberleşme hürriyeti ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.