Karar Bülteni

AİHM | SEPPERN - ESTONYA | 31722/22 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Delil kabul edilebilirliği ulusal hukukun yetkisindedir.
• Hukuka aykırı delil kullanımı yargılamayı mutlak bozmaz.
• Hukuka aykırı delil mahkûmiyette tek belirleyici olmamalıdır.
• Sanığa delile itiraz etme fırsatı mutlaka verilmelidir.
• Yargılamanın bütünü üzerinden adillik değerlendirmesi yapılmalıdır.

Bu karar, ceza yargılamalarında hukuka aykırı olarak elde edildiği tespit edilen ve dosyadan dışlanan gizli dinleme kayıtlarının, sanığın duruşmadaki ifadelerinin inandırıcılığını test etmek amacıyla çapraz sorguda kullanılmasının adil yargılanma hakkını doğrudan ihlal etmeyeceğini ortaya koyması bakımından büyük önem taşımaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, delillerin kabul edilebilirliği kuralının ulusal mahkemelerin takdir alanında bulunduğunu ve usule aykırı toplanan bir delilin, sırf bu nedenden ötürü tüm yargılamayı otomatik olarak haksız kılmayacağını açıkça vurgulamaktadır. Karar, hukuka aykırı bir delilin yalnızca sanığın çelişkili ifadelerini çürütmek için kullanıldığı ve asıl mahkûmiyetin bu delile dayanmadığı durumlarda Sözleşme normlarına bir aykırılık bulunmadığı anlamına gelmektedir.

Emsal niteliğindeki bu karar, ceza muhakemesi hukukunda sıkça tartışılan "zehirli ağacın meyvesi" ilkesinin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi bağlamında mutlak ve katı bir kural olmadığını göstermektedir. AİHM, savunma makamına söz konusu delillere itiraz etme fırsatı sunulmuşsa, silahların eşitliği sağlanmışsa ve mahkûmiyet kararı başka bağımsız ve sağlam delillere dayanıyorsa, bu tür kayıtların duruşma pratiğinde kısıtlı kullanımını adil yargılanma hakkına bir müdahale olarak değerlendirmemiştir. Uygulamada bu durum, ceza hakimlerinin ve savcıların, dışlanmış delilleri doğrudan mahkûmiyet gerekçesi yapmamak kaydıyla, sanığın inandırıcılığını sorgulamak ve maddi gerçeğe ulaşmak için dolaylı olarak kullanabilmelerine uluslararası içtihat düzeyinde bir meşruiyet alanı açmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Estonya'da vergi kaçakçılığı, resmi belgede sahtecilik ve dolandırıcılık gibi çeşitli suçlardan şüphelenilen başvurucu Alar Seppern hakkında kapsamlı bir ceza soruşturması yürütülmüş ve bu soruşturma dahilinde telefonları gizli olarak dinlenmiştir. Yargılama aşamasına geçildiğinde yerel mahkeme, telefon dinleme izinlerinin "son çare olma" kuralı çerçevesinde yeterli gerekçeden yoksun olması nedeniyle hukuka aykırı olduğuna hükmetmiş ve bu kayıtların doğrudan delil olarak kullanılamayacağına karar vermiştir.

Ancak duruşma sırasındaki çapraz sorguda savcılık makamı, başvurucunun mahkemedeki ifadelerinin güvenilirliğini ve tutarlılığını test etmek amacıyla bu hukuka aykırı dinleme kayıtlarının deşifre metinlerinden bazı alıntıları okumuştur. Başvurucu, gizli dinleme kayıtlarındaki sözleri ile mahkemedeki ifadeleri arasındaki çelişkileri makul bir şekilde açıklayamamıştır. Bunun üzerine mahkeme, başvurucunun duruşma sırasındaki beyanlarını güvenilmez bularak dışlamış ve dosyada yer alan diğer bağımsız delillere dayanarak kendisini mahkûm etmiştir. Başvurucu, hukuka aykırı olduğu yargı kararıyla tescillenen dinleme kayıtlarının çapraz sorguda aleyhine kullanılmasının ve bu yolla kendi ifadelerinin dosyadan dışlanmasının adil yargılanma hakkını ihlal ettiği iddiasıyla süreci uluslararası boyuta taşımıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bu uyuşmazlığı incelerken öncelikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin adil yargılanma hakkını düzenleyen 6. maddesi kapsamındaki yerleşik içtihat prensiplerine dayanmıştır. AİHM'in temel yaklaşımına göre, Sözleşme'nin 6. maddesi adil bir yargılama hakkını güvence altına almakla birlikte, delillerin kabul edilebilirliği veya delillerin ne şekilde değerlendirileceği konusunda katı kurallar koymamaktadır. Bu husus, esas olarak taraf devletlerin ulusal hukukunun ve ulusal mahkemelerin takdir ve düzenleme alanına girmektedir.

Mahkeme, delillerin kabul edilebilirliği (hangi unsurların yasal delil olarak mahkemeye sunulabileceği) ile sunulan delillere karşı savunma haklarının kullanılması arasında net bir ayrım yapmaktadır. Buna ek olarak, delillerin toplanış biçimindeki hukuka aykırılığın, yargılamanın bir bütün olarak adil olup olmadığını nasıl etkilediğinin dikkatle incelenmesi gerekmektedir. AİHM içtihatlarına göre, iç hukuk kurallarına aykırı olarak elde edilen delillerin (örneğin usulsüz gizli dinleme kayıtlarının) yargılamada herhangi bir şekilde kullanılması, o yargılamayı otomatik olarak haksız ve Sözleşme'ye aykırı hale getirmez.

Bu tür durumlarda AİHM'in temel görevi, delillerin alınma ve kullanılma şekli ile savunma makamının bu delillere itiraz etme imkanının bulunup bulunmadığı gibi davanın kendine özgü koşullarını dikkate alarak, yargılamanın bütünüyle adil olup olmadığını değerlendirmektir. Özellikle, hukuka aykırı elde edilen delilin mahkûmiyet kararında tek veya belirleyici rol oynayıp oynamadığı ve sanığa bu delilin kullanımına karşı çıkma fırsatı verilip verilmediği, ihlal tespitinde en önemli ölçütler olarak kabul edilmektedir. Nitekim Estonya Ceza Muhakemesi Kanunu m. 289 § 3 hükmü de, belgelerin veya veri kayıtlarının, delil olarak kabul edilebilirliğinden bağımsız olarak, beyanların inandırıcılığını değerlendirmek amacıyla kullanılabileceğini açıkça düzenlemektedir. AİHM, bu ulusal hukuk kuralının uygulanmasının Sözleşme güvenceleriyle nasıl bağdaştığını bu ilkeler ışığında ele almıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

AİHM, somut olayda başvurucunun adil yargılanma hakkının ihlal edilip edilmediğini incelerken ilk olarak ulusal mahkemelerin delil değerlendirme yaklaşımını ele almıştır. Yerel mahkeme, telefon dinleme kayıtlarının usule uygun bir gerekçeye dayanmadığını tespit etmiş ve bu kayıtları ana delil havuzundan çıkarmıştır. AİHM, yerel mahkemelerin Ceza Muhakemesi Kanunu m. 289 § 3 hükmünü uygulayarak, dışlanmış bu delillerin yalnızca sanığın duruşmadaki beyanlarının güvenilirliğini ölçmek amacıyla çapraz sorguda kullanılmasını hukuka uygun bulduğunu ve bu yorumun keyfi veya açıkça mantıksız olmadığını tespit etmiştir.

AİHM, yargılamanın bir bütün olarak adilliğini değerlendirirken, başvurucunun gizli dinleme ile elde edilen delillerin kabul edilebilirliğine itiraz etme imkanına fiilen sahip olduğunu ve nitekim bu itirazında başarılı olarak kayıtların ana delil olmaktan çıkarıldığını not etmiştir. Savcının çapraz sorguda bu hukuka aykırı kayıtlardan alıntılar yapması, başvurucunun savunma pozisyonunu zayıflatmış olsa da, duruşma sırasında başvurucuya bu alıntılara ve ortaya çıkan çelişkilere karşı açıklama yapma fırsatı sunulmuştur. Dolayısıyla, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine riayet edildiği görülmüştür.

En kritik husus olarak AİHM, başvurucunun mahkûmiyetinin doğrudan söz konusu hukuka aykırı telefon kayıtlarına dayanmadığını tespit etmiştir. Yerel mahkemeler; banka kayıtları, şirket sicil bilgileri, el yazısı uzman raporları ve çok sayıda bağımsız tanık beyanı gibi başka birçok sağlam delile dayanarak mahkûmiyet kararı vermiştir. Hukuka aykırı dinleme kayıtları, davanın sonucunda tek veya belirleyici bir rol oynamamış, yalnızca başvurucunun kendi ifadelerinin itibarını sarsmakla sınırlı kalmıştır. Mahkeme, sanığa sağlanan etkili usuli güvenceleri ve hukuka aykırı delilin mahkûmiyette belirleyici olmamasını dikkate alarak yargılamanın bütünüyle adil olduğuna kanaat getirmiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, hukuka aykırı delillerin mahkûmiyette belirleyici olmaması ve usuli güvencelerin sağlanmış olması nedenleriyle adil yargılanma hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.