Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | İzzethan Aykut | 2022/41435 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Ceza infaz kurumlarında ifade hürriyeti gerekçesiz sınırlandırılamaz.
• Disiplin cezası verilebilmesi için somut bir tehlike ispatlanmalıdır.
• Kişisel doküman bulundurmak tek başına propaganda faaliyeti sayılamaz.
• Temel haklara müdahale demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmalıdır.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların ifade özgürlüğü ile cezaevi kurum güvenliği arasındaki hassas dengeyi hukuken yeniden çizen ve idareye önemli sınırlar getiren bir içtihat niteliği taşımaktadır. Mahpusların odalarında veya kişisel eşyaları arasında bulunan, dış dünyaya aktarılmayan ve üçüncü şahısların erişimine açık olmayan şahsi notların, salt içerikleri sebebiyle doğrudan ağır disiplin cezalarına konu edilmesi açıkça hukuka aykırı bulunmuştur. Karar, idarenin ve derece mahkemelerinin disiplin yaptırımı uygularken matbu ve genel geçer ifadelere sığınamayacağını, eylemin kurum güvenliğini, düzenini veya disiplinini ne şekilde somut bir tehlikeye soktuğunu kanıtlamakla yükümlü olduğunu göstermektedir. Ayrıca temel haklara yönelik müdahalelerin sadece yasal bir metne dayanmasının yeterli olmadığı, aynı zamanda demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun, orantılı ve zorunlu bir tedbir olması gerektiği vurgulanmıştır.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar infaz hâkimlikleri ve ceza infaz kurumu idareleri için önemli bir standart ve yol haritası getirmektedir. Artık mahpusların kişisel notlarının veya defterlerinin disiplin ihlalleri kapsamında değerlendirilebilmesi için, bu dokümanların umuma açık bir şekilde teşhir edilmesi, diğer mahpuslarla aktif bir biçimde paylaşılması veya kurumda somut bir infial, korku ya da panik havası yaratması şartı mutlak surette aranacaktır. Uygulamada idarelerin sadece kendi varsayımlarına dayanarak mahpuslara hücre hapsi gibi ağır yaptırımlara hükmetmesinin önüne geçilecek ve mahkemelerin itiraz incelemelerinde daha derinlikli, somut olaya özgü ve ikna edici gerekçeler sunması zorunlu hâle gelecektir. Bu yönüyle karar, infaz hukukunda ifade özgürlüğünün korunması adına oldukça güçlü ve emsal teşkil eden bir güvence mekanizması kurmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, Afyonkarahisar 1 No.lu T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda çeşitli suçlardan hükümlü olarak cezasını infaz etmektedir. Uyuşmazlık, ceza infaz kurumu iç güvenlik görevlileri tarafından kurumda olası bir güvenlik zafiyetinin yaşanmaması amacıyla başvurucunun bulunduğu koğuşta gerçekleştirilen kısmi arama işlemiyle başlamıştır. Yapılan detaylı arama sırasında, başvurucunun şahsi eşya dolabının üzerinde kendisine ait olan iki adet defter bulunmuş ve incelenmek üzere bu dokümanlara idarece el konulmuştur. İncelemeyi yapan mektup okuma komisyonu, defterlerde PKK ve çatı örgüt KCK hakkında birtakım bilgilerin yer aldığını, örgütlerin ilkelerinin ve niteliklerinin anlatıldığını belirterek bir rapor düzenlemiştir.

Bu rapor üzerine cezaevi disiplin kurulu, başvurucunun suç örgütlerinin eğitim ve propaganda faaliyetlerini yaptığını iddia ederek hakkında on üç gün hücreye koyma cezası vermiştir. Başvurucu ise defterlerde yer alan yazıların daha önce kaldığı cezaevlerindeyken aldığı kişisel notlar olduğunu, kimseyle paylaşmadığını, farklı kitaplardan alıntılar içerdiğini ve defterlerin cezaevleri arası nakiller sırasında defalarca incelenip kendisine sakıncasız bulunarak iade edildiğini belirtmiştir. Verilen cezanın haksız olduğunu belirterek iptali için infaz hâkimliğine ve ardından ağır ceza mahkemesine başvurmuş ancak itirazları reddedilince ifade özgürlüğünün ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu tür disiplin uyuşmazlıklarını çözerken öncelikle Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü ilkelerine ve bu hakkın ceza infaz kurumlarındaki uygulanış biçimine dayanmıştır. Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, herkes gibi hükümlü ve tutuklular da temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Ancak ceza infaz kurumunda bulunmanın doğası gereği, kurum güvenliğinin sağlanması, düzenin tesisi ve disiplinin korunması gibi meşru ve zorunlu amaçlarla bu haklara belirli sınırlamalar getirilebilmesi mümkündür. Temel hak ve özgürlüklere yönelik idari bir müdahalenin Anayasa'ya uygun kabul edilebilmesi için söz konusu müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olması, zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması ve mutlaka ölçülülük ilkesi sınırları içinde kalması gerekmektedir.

Somut olayda müdahalenin temel yasal dayanağını oluşturan 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m. 44 hükmü detaylıca değerlendirilmiştir. Anılan Kanun'un disiplin cezalarını düzenleyen genel çerçevesi niteliğindeki 5275 sayılı Kanun m. 37 uyarınca, bir disiplin cezasının uygulanabilmesi için sadece özel hükümdeki maddi şartların varlığı yeterli görülmemektedir. Söz konusu eylemin aynı zamanda kurumda düzenli bir yaşamın sürdürülmesi, güvenliğin ve disiplinin sağlanması amacını zedeleyecek biçimde kusurlu olarak ihlal etmesi zorunludur.

Anayasa Mahkemesi, ceza infaz kurumlarında bir eylemin disiplin suçu oluşturabilmesi için eylemin kurumdaki güvenliği, disiplini veya düzenli yaşamı doğrudan bozucu nitelikte olması gerektiğine dair yerleşik emsal kararlarına atıf yapmıştır. Bu kapsamda, mahpusların sahip olduğu kişisel dokümanların tek başına ağır bir disiplin cezasına gerekçe yapılamayacağı, bu dokümanların somut bir tehlike, korku veya panik yarattığının objektif delillerle ve ilgili, yeterli gerekçelerle ortaya konulmasının demokratik toplum düzeninin vazgeçilmez bir gereği olduğu ilkesi hukuki incelemenin temelini oluşturmuştur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuya verilen on üç gün hücreye koyma cezasının temelini oluşturan idari soruşturma ve yargısal süreçleri detaylı bir biçimde incelemiştir. Disiplin Kurulu, başvurucunun odasında ele geçirilen ve bizzat kendisine ait olduğunu beyan ettiği defterlerin içeriğinin terör örgütünün propagandasını yapma mahiyetinde olduğunu doğrudan kabul etmiştir. Buna karşılık başvurucu; söz konusu defterlerin daha önce kaldığı ceza infaz kurumlarında titizlikle incelendiğini, herhangi bir sakınca görülmeyerek kendisine defalarca iade edildiğini ve bulundukları kurumlar arası nakillerde de resmî denetimden geçerek onaylandığını ısrarla ve somut biçimde dile getirmiştir. Ancak ne Ceza İnfaz Kurumu ne de şikâyeti inceleyen İnfaz Hâkimliği, başvurucunun bu somut savunmalarına ilişkin herhangi bir tahkikat, araştırma veya inceleme yapma gereği duymuştur.

Soruşturma sırasında ifadelerine başvurulan diğer tutuklu tanıkların, söz konusu defterlerin varlığından veya içeriklerinden hiçbir şekilde haberdar olmadıklarını açıkça beyan etmeleri Mahkeme tarafından oldukça kritik bir tespit olarak değerlendirilmiştir. Defterlerin başvurucuya ait kişisel bir eşya sepeti içinde, diğer mahpuslara teşhire ve umuma açık olmayan bir şekilde bulunması, propaganda faaliyetinin fiilen gerçekleşmediğini son derece güçlü bir biçimde desteklemektedir. Buna rağmen idare ve yargı mercileri, bu kişisel notların kurum düzenini, güvenliğini ve disiplinini ne şekilde tehlikeye düşürdüğünü, kurumda tam olarak nasıl bir korku, kaygı veya panik havası yarattığını somut hiçbir delille ortaya koyamamıştır. İnfaz Hâkimliğinin itirazı reddettiği kararında, eylemin mahiyetine ve doğuracağı tehlikelere dair hiçbir hukuki tartışmaya yer verilmemiş, yalnızca işlemin usul ve kanuna uygun olduğuna yönelik matbu ve soyut ifadelere dayanılmıştır.

Anayasa Mahkemesi, ifade özgürlüğüne yönelik bu denli ağır müdahalelerde kamu makamlarının ilgili ve yeterli gerekçe sunma yükümlülüğünün açıkça yerine getirilmediğini belirlemiştir. Başvurucunun eyleminin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı zedelediği idare ve yargı mercilerince ispatlanamamış, isnat edilen suçlama afaki kalmıştır. Bu bağlamda, başvurucuya verilen hücre cezası şeklindeki müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmadığı hiçbir şüpheye mahal bırakmayacak şekilde saptanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurunun kabul edilebilir olduğuna ve Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermiştir.