Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Bilirkişi raporunun taraflara tebliğ edilmemesi hak ihlalidir.
• Yargılamada çelişmeli yargılama ilkesine titizlikle uyulmalıdır.
• Aleyhe delillere karşı itiraz imkânı sunulması zorunludur.
• Silahların eşitliği ilkesi adil yargılanmanın temel şartıdır.
• Usuli eksiklikler kanun yolu aşamasında giderilmelidir.

Bu karar, yargılama süreçlerinde adil yargılanma hakkının temel güvencelerinden olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin önemini bir kez daha hukuken tescil etmektedir. Mahkemelerin hükme esas aldıkları bilirkişi raporu gibi davanın seyrini belirleyici nitelikteki temel delillerin, mutlaka davanın taraflarına usulüne uygun olarak tebliğ edilmesi ve taraflara bu delillere karşı iddia, itiraz ve savunmalarını sunma imkânının tanınması anayasal bir zorunluluktur. İdari yaptırımlara ve para cezalarına yönelik sulh ceza hâkimlikleri nezdinde yürütülen yargısal denetim süreçlerinde, evrak üzerinden yapılan şeklî bir incelemeden ziyade tarafların delillere erişim hakkının fiilen ve etkin bir şekilde korunması gerektiği güçlü bir biçimde vurgulanmaktadır. Aleyhe sonuç doğurabilecek bir raporun, itiraz edene tebliğ edilmeden karara doğrudan dayanak yapılması, yargılamanın bütünselliği içinde hakkaniyeti açıkça zedeleyen ağır bir usul hatası olarak değerlendirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi yönünden bu karar, özellikle idari yaptırımlara karşı yapılan itiraz incelemelerinde mahkemelerin usul kurallarını ve tebligat süreçlerini uygularken ne denli hassas ve dikkatli olmaları gerektiğine dair net bir standart çizmektedir. Bilirkişi raporlarının adli personelin sehven yaptığı hatalar sebebiyle dahi olsa tebliğ edilmemesi ve bu açık usuli eksikliğin kanun yolu aşamasında itiraz merciince de giderilmemesi durumunda, verilen nihai kararların Anayasa Mahkemesi denetiminden döneceği sabittir. Uygulamadaki önemi bakımından ise, sulh ceza hâkimliklerinin dosya üzerinden veya basit usulle yürüttükleri itiraz incelemelerinde, taraflara delilleri bizzat inceletme ve bunlara karşı görüş bildirme olanağının hiçbir gerekçeyle kısıtlanamayacağı ortaya konulmuştur. Bu durum, hâkimlerin delil toplama ve tebligat süreçlerini çok daha sıkı denetlemelerini gerektirmekte olup, vatandaşların idari para cezalarına karşı yürüttükleri hukuki mücadelelerde en temel savunma haklarının güvence altına alınmasını sağlayan kritik ve yol gösterici bir içtihat niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

İzmir'in Menderes ilçesinde tarla vasfındaki arazisine yönelik resmî görevlilerce yapılan denetimler sonucunda, başvurucu Bekir Ağartıoğlu'na arazisini gerekli izinleri almadan tarım dışı amaçla kullandığı gerekçesiyle İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından yüksek miktarda (109.795,50 TL) idari para cezası kesilmiştir. Başvurucu, kesilen bu idari para cezasının haksız ve dayanaksız olduğunu belirterek cezanın iptal edilmesi talebiyle sulh ceza hâkimliğine itirazda bulunmuştur. İlk itirazın şeklen reddedilmesi üzerine yapılan üst itirazda mahkeme, eksik inceleme yapıldığına karar vermiş ve itiraz merciinin bizzat keşif yapması gerektiğini belirterek dosyayı geri göndermiştir. Yeniden yapılan yargılama sürecinde mahkeme, taşınmaz mahallinde bizzat keşif icra etmiş ve konunun uzmanı fen ile ziraat mühendisi bilirkişilerden ayrıntılı bir rapor almıştır. Ancak hazırlanan ve davanın sonucunu doğrudan etkileyecek olan bu bilirkişi raporu, idareye tebliğ edilmesine rağmen başvurucuya tebliğ edilmemiştir. Başvurucu, söz konusu raporu görüp rapora karşı etkin bir savunma ve itirazlarını sunma imkânı dahi bulamadan, mahkemenin doğrudan bu eksik tebligatlı raporu esas alarak itirazını kesin olarak reddetmesi üzerine hakkını aramak amacıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden olan silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine dayanmıştır. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, tarafların yargılama sürecinde usule ilişkin haklar bakımından aynı koşullara tabi tutulmasını zorunlu kılar. Silahların eşitliği ilkesi, taraflardan birinin diğerine göre daha zayıf bir duruma düşürülmeksizin iddia ve savunmalarını makul bir şekilde mahkeme önünde dile getirme fırsatına sahip olması anlamına gelmektedir.

Çelişmeli yargılama ilkesi ise davanın taraflarına, yargılama dosyasına dâhil edilen, gösterilen kanıtlar ve sunulan görüşler hakkında bilgi sahibi olma ve bunlarla ilgili görüş bildirebilme imkânı verilmesini ifade eder. Yargılama makamlarının, taraflara delillere karşı çıkma ve itiraz etme fırsatı sunmaması, yargılama faaliyetinin bütünüyle hakkaniyete aykırı hâle gelmesine neden olur.

Olayın temelini oluşturan idari para cezasının yasal dayanağı olan 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu m.21 uyarınca, tarımsal amaçlı yapılara ve tarım dışı arazi kullanımına izinsiz başlanılması hâlinde ciddi idari yaptırımlar uygulanmaktadır. Mahkemelerin, bu kanun kapsamında verilen idari yaptırımların hukuka uygunluğunu denetlerken başvurdukları bilirkişi raporları, hükmün sonucunu doğrudan etkileyen en önemli delil değerlendirme araçlarıdır. Bu nedenle, mahkemenin kararını dayandırdığı her türlü rapor ve delilin taraflara usulüne uygun şekilde tebliğ edilmesi, tarafların bu raporlardaki aleyhe hususlara karşı itirazlarını sunabilmeleri, adil yargılanma hakkının ayrılmaz bir parçası olan usul güvencelerinin eksiksiz yerine getirilmesi için mutlak bir anayasal şarttır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olay incelendiğinde, başvurucuya uygulanan idari para cezasına karşı yapılan itirazın yeniden görülmesi üzerine sulh ceza hâkimliği tarafından taşınmaz başında usulüne uygun olarak keşif yapılmış ve alanında uzman fen bilirkişisi ile ziraat mühendisi bilirkişisinden rapor alınmıştır. Yargılamaya konu idari para cezası kararının hukuka uygun olup olmadığının, kabahat eyleminin yasal unsurlarının gerçekleşip gerçekleşmediğinin ve uygulanan para cezası miktarının doğru hesaplanıp hesaplanmadığının tespiti bakımından alınan bu bilirkişi raporu, davanın sonucunu belirleyecek nitelikte temel bir delil konumundadır. Nitekim ilk derece mahkemesinin ret kararının nihai gerekçesinde de doğrudan bu bilirkişi raporuna dayanılmıştır.

Anayasa Mahkemesi incelemesinde, davanın esasına etki eden ve aleyhe sonuçlar doğuran 25/10/2021 tarihli söz konusu bilirkişi raporunun davalı konumundaki idareye tebliğ edilmesine karşın, adliye personeli tarafından sehven PTT'ye verilmediği, dolayısıyla başvurucuya veya vekiline hiçbir zaman tebliğ edilmediği kesin olarak tespit edilmiştir. Mahkemenin, tensip tutanağı ile raporun tebliğine açıkça karar vermiş olmasına rağmen bu tebligat işlemi hukuken gerçekleşmeden ve başvurucuya rapora karşı iddia ile itirazlarını etkili şekilde sunma olanağı tanınmaksızın nihai kararını verdiği anlaşılmıştır.

Ayrıca başvurucu, mahkemenin davanın reddi yönündeki kararına karşı itiraz mercii olan bir üst sulh ceza hâkimliğine yaptığı itirazda, bilirkişi raporunun kendisine tebliğ edilmediğini ve bu nedenle en temel savunma hakkının kısıtlandığını açıkça bir itiraz nedeni olarak belirtmiştir. Buna rağmen itiraz mercii de dosyadaki bu açık usuli eksikliği gidermeye yönelik herhangi bir telafi edici işlem yapmamış ve kararın usul ile yasaya uygun olduğunu belirterek itirazı kesin olarak reddetmiştir. Başvurucunun, tamamen aleyhindeki belirleyici delillere ulaşma, içeriğini öğrenme ve bunlara karşı koyma imkânından yoksun bırakılması, adil yargılanma hakkı kapsamındaki silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin açık bir ihlalini oluşturmuştur. Mahkemenin kendi belirlediği usuli adımlara dahi uymayarak gerçekleştirdiği bu ağır usul eksikliği, yargılamanın bir bütün hâlinde adil olmaktan çıkmasına ve hakkaniyetin telafisi imkansız şekilde zedelenmesine yol açmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, aleyhe tespitler içeren bilirkişi raporunun başvurucuya tebliğ edilmeksizin karara esas alınması suretiyle silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılmak üzere başvuruyu kabul etmiştir.