Yapay Zekânın Hukuki Kişiliği ve Sorumluluk Rejimi

Günümüzde hayatımızın her alanına entegre olan yapay zekâ teknolojileri, sadece teknik bir ilerleme olmaktan çıkıp hukuki düzenlemeler açısından da derin tartışmaları beraberinde getirmiştir. Özellikle insan müdahalesinden bağımsız, otonom kararlar alabilen sistemlerin ortaya çıkmasıyla birlikte, yapay zekânın hukuki kişiliği ve bu sistemlerin sebep olabileceği zararların tazmini gibi hususlar hukuk dünyasının en güncel sorunları arasında yer almaktadır. Modern hukuk sistemleri, geleneksel olarak insan davranışlarına dayalı sorumluluk kuralları üzerine inşa edilmiştir. Ancak, kendi kendine öğrenebilen ve tahmin edilemeyen sonuçlar doğurabilen bu mekanizmalar karşısında mevcut yasalarımız tek başına yeterli olamamaktadır. Bu doğrultuda, yapay zekânın hak sahibi olup olamayacağı veya meydana getirdiği ihlaller neticesinde hukuki ve cezai sorumluluğun kime atfedileceği, hukuk doktrininde felsefi, tarihi ve normatif boyutlarıyla ele alınmayı zorunlu kılmaktadır. Bir hukuk bürosu perspektifiyle, bu sistemlerin yürürlükteki mevzuat çerçevesinde nasıl değerlendirilmesi gerektiği büyük önem taşımaktadır.

Yapay Zekânın Hukuki Kişiliği Tartışmaları

Türk medeni hukuk sisteminde hak ve borçlara ehil olan varlıklar gerçek kişiler ve tüzel kişiler olarak ikiye ayrılmıştır. Yapay zekânın mevcut yasal düzlemde kendine ait bir kişiliği bulunmadığından, genel kural olarak eşya statüsünde kabul edilmektedir. Ancak bu yaklaşım, algılama, öğrenme ve karar verme yeteneklerine sahip olan otonom yapay zekâ mekanizmalarının doğuracağı sonuçları karşılamakta yetersiz kalmaktadır. Doktrinde yapay zekâya hukuki kişilik atfedilmesini reddeden görüşler; bu sistemlerin sadece insanların mülkiyetinde olan bir nesne veya eski çağlardaki kölelik müessesesine benzer şekilde bir araçtan ibaret olduğunu ileri sürer. Buna karşılık, yapay zekânın kendine has yapısı dikkate alınarak ona elektronik kişi statüsü tanınmasını savunan görüşler de giderek güç kazanmaktadır. Nitekim Avrupa Parlamentosu raporlarında da yapay zekâ için özel bir resmi sicil tutulması ve bağımsız bir elektronik kişilik verilerek tazminat sorumluluğuna yönelik maddi fonlar oluşturulması önerilmektedir. Bu yaklaşım, sistemlerin özerkliğinden doğan belirsizlikleri çözmek için en yenilikçi adım olarak öne çıkar.

Özel Hukukta Yapay Zekânın Sorumluluk Rejimi

Hukuk sistemimizde yapay zekânın fiillerinden doğan özel hukuk sorumluluğu, sözleşmeden doğan sorumluluk ve haksız fiil sorumluluğu bağlamında iki boyutta değerlendirilmelidir. Sözleşmeden doğan sorumlulukta, yapay zekâ sisteminin bir sözleşmenin ifası amacıyla kullanılması ve bu ifa sırasında zarara yol açması halinde, Türk Borçlar Kanunu uyarınca ifa yardımcısının fiillerinden sorumluluk hükümleri kıyasen uygulama alanı bulabilir. Böylece zarardan, yapay zekâyı kendi adına kullanan ve sözleşmenin tarafı olan gerçek veya tüzel kişi sorumlu tutulur. Sözleşme dışı sorumluluk hallerinde ise adam çalıştıranın veya ev başkanının sorumluluğu gibi düzenlemeler nitelikleri gereği yapay zekâya uygulanamazken, hayvan bulunduranın sorumluluğuna benzer bir kusursuz sorumluluk rejiminin getirilmesi tartışılmaktadır. Ayrıca, yapay zekânın doğası gereği yüksek risk barındıran ticari veya sınai bir faaliyette kullanılması durumunda, tehlike sorumluluğu hükümlerine başvurulması mümkündür. Bu sayede mağdurların korunması ve doğan zararların tam ve eksiksiz bir biçimde karşılanması hukuken sağlanabilecektir.

Yapay Zekânın Ceza Hukuku Kapsamında Değerlendirilmesi

Ceza hukukunun temelini oluşturan kasta ve iradeye dayalı hareket prensibi, yapay zekânın kendi başına bir suçun faili olmasını mevcut yasalara göre imkânsız kılmaktadır. Bilinç ve bağımsız bir iradeye sahip olmayan yapay zekâ sistemleri hakkında doğrudan ceza sorumluluğu tesis edilemez. Tüzel kişilerde olduğu gibi yapay zekâya özgü özel güvenlik tedbirleri de hukukumuzda henüz tanımlanmamıştır. Ancak, bir yapay zekânın haksız bir fiile karışması durumunda, sistemin arkasındaki insan unsuru üzerinden aşağıdaki cezai sorumluluk halleri gündeme gelir:

• Dolaylı Faillik: Suçu tasarlayan yazılımcı veya kullanıcının, yapay zekâyı bir suç aracı olarak kullanması durumunda, bu gerçek kişiler ceza kanunu kapsamında dolaylı fail sıfatıyla cezalandırılır.
• Taksirle Sorumluluk: Yapay zekâyı geliştiren veya işleten kişilerin, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranarak öngörülebilir bir neticeyi engellememesi sonucunda taksirli suçlardan sorumlulukları doğar.
• Suçun Mağduru Olma Durumu: Yapay zekâ yazılımları ancak eşya niteliğinde görüldüklerinden mala zarar verme suçunun konusu olabilirler.