Makale

İnsan hayatını ve sağlığını koruma gibi son derece kritik ve yüksek sorumluluk gerektiren bir misyonu üstlenen hekimlerin çalışma koşulları, hem kendi sağlıkları hem de sundukları sağlık hizmetinin kalitesi açısından hayati bir öneme sahiptir. Özel sağlık kuruluşlarında görev yapan hekimlerin çalışma süreleri, nöbet sistemleri ve dinlenme hakları, genel iş mevzuatının yanı sıra sağlık sektörüne özgü idari ve teknik düzenlemelerle de sıkı bir şekilde koruma altına alınmıştır. Sağlık hizmetlerinin özelleşmesi ve yaygınlaşmasıyla birlikte, işveren konumundaki özel hastane veya tıp merkezlerinin, sağlık hizmetlerinin kesintisiz yürütülmesi amacını güderken hekimlerin anayasal dinlenme haklarını ihlal etmemesi gerekmektedir. İş Kanunu ve yataklı tedavi kurumlarına ilişkin yönetmelikler, hekimlerin bedensel ve ruhsal tükenmişlik yaşamasını engellemek amacıyla günlük ve haftalık azami çalışma saatlerini, gece çalışma sınırlarını ve dinlenme sürelerini emredici kurallarla belirlemiştir. Bu hukuki çerçevenin doğru bir biçimde yorumlanması, hekimlerin özlük haklarının tesisi ve yasal güvencelerinin eksiksiz olarak hayata geçirilmesi bakımından temel bir gerekliliktir. Söz konusu düzenlemeler, sadece hekimleri korumakla kalmaz, aynı zamanda tıp etiği standartlarının sürdürülebilmesine de olanak tanır.

Hekimlerin Normal Çalışma ve Gece Çalışması Süreleri

Özel sağlık kuruluşlarında istihdam edilen hekimler için temel çalışma süresi, İş Kanunu hükümleri uyarınca haftalık en fazla kırk beş saat olarak belirlenmiştir. Taraflar arasında akdedilen iş sözleşmelerinde aksi kararlaştırılmadıkça, bu kırk beş saatlik süre haftanın çalışılan günlerine eşit olarak bölünmek suretiyle uygulanır. Ancak çalışma sürelerinin günlere eşit olarak dağıtılmadığı esnek çalışma ve denkleştirme senaryolarında dahi, bir hekimin günlük çalışma süresi on bir saati hiçbir koşulda aşamaz. Hekimlerin haftalık kırk beş saati aşan çalışmaları yasal olarak fazla çalışma niteliği taşır ve bu çalışmaların karşılığının normal saatlik ücretin yüzde elli oranında artırılması suretiyle ödenmesi kesin bir zorunluluktur. Sağlık hizmetinin doğası gereği acil durumlar haricinde hekimlere fazla çalışma yaptırılabilmesi için hekimin onayının önceden alınması şarttır ve bir takvim yılı içindeki toplam fazla çalışma süresi iki yüz yetmiş saati geçemez. Yargıtay içtihatlarında da açıkça ifade edildiği üzere, günlük on bir saati aşan çalışmalar yasak çalışma kapsamında değerlendirilmekte olup, haftalık kırk beş saatlik sınır aşılmamış olsa dahi bu sınırı aşan günlük çalışmalar için fazla mesai ödenmesi gerekmektedir.

Sağlık hizmetlerinin yirmi dört saat kesintisiz sunulması esası, hekimlerin günün gece döneminde de çalışmalarını zorunlu kılmaktadır. İş mevzuatına göre gece çalışma dönemi, en geç saat 20.00'de başlayarak en erken sabah 06.00'ya kadar geçen ve en fazla on bir saat süren zaman dilimini ifade eder. İşçilerin gece çalışmalarının yedi buçuk saati geçemeyeceği genel bir kural olmakla birlikte, sağlık hizmetleri yürütülen işlerde çalışan hekimler için bu kurala bir esneklik istisnası getirilmiştir. Hekimlerin yazılı onaylarının önceden alınması şartıyla, özel sağlık kuruluşlarında yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılması hukuken mümkündür. Kadın hekimlerin gece postalarında çalıştırılma koşulları da aynı yasal düzenlemeye tabidir; yazılı muvafakatleri bulunması halinde kadın hekimler de yedi buçuk saatin üzerinde gece hizmeti sunabilirler. Gece çalışmalarının sınırlandırılması ve düzenlenmesi, sağlık profesyonellerinin biyolojik ritimlerinin bozulmasını ve yorgunluğa bağlı tıbbi hata risklerinin artmasını engellemek amacı taşır. Hekimlerin yedi buçuk saati aşan gece çalışmalarının ücretlendirilmesinde, fazla çalışma kurallarının kıyasen uygulanarak bu sürelerin zamlı ücretle karşılanması esastır.

Radyasyonla Çalışan Hekimlerin Mesai ve İzin Hakları

Radyoloji, kardiyoloji gibi alanlarda veya ameliyathanelerde hareketli röntgen ve skopi cihazları kullanarak teşhis ve tedavi hizmeti sunan hekimler, mesleki faaliyetleri sırasında yoğun iyonlaştırıcı radyasyon kaynaklarına maruz kalmaktadır. Bu yüksek mesleki risk, radyasyonla çalışan hekimlerin çalışma sürelerinin genel hekim kadrosundan farklı ve çok daha lehe olacak şekilde kısıtlanmasını zorunlu kılmıştır. 3153 sayılı Radyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi Müesseseleri Hakkında Kanun uyarınca, iyonlaştırıcı radyasyonla teşhis, tedavi veya araştırmanın yapıldığı yerlerde çalışan personelin haftalık azami çalışma süresi otuz beş saat olarak emredici bir hükümle sınırlandırılmıştır. Hem kamu hem de özel sağlık kuruluşlarını istisnasız kapsayan bu özel düzenleme karşısında, radyasyon alanında görevli bir hekime haftalık otuz beş saatin üzerinde mesai yaptırılması hukuka aykırıdır. Bu kısıtlamanın temel gayesi, hekimin radyasyon doz limitlerinin altında kalmasını sağlayarak uzun vadeli meslek hastalıklarının ve hücresel tahribatların önüne geçmektir. Sağlık kurumunun hizmet sürekliliği ihtiyacı, hekimin sağlığının korunması ilkesinden üstün tutulamaz.

İyonlaştırıcı radyasyona maruz kalarak görev yapan hekimlerin bedensel bütünlüğünün korunmasına yönelik getirilen bir diğer emredici özlük hakkı ise şua izni uygulamasıdır. Mevzuata göre, radyasyon kaynaklarıyla çalışan hekimlere, normal yıllık ücretli izinlerine ek olarak, bir takvim yılı içerisinde kontrollü alanlarda fiilen ne kadar süreyle çalıştıkları hesaplanarak özel bir sağlık izni verilmektedir. Bu izin süresi, ilgili yönetmeliklerdeki sağlık izni tablosuna göre kademeli olarak belirlenmekte ve hekimlerin radyasyonun birikici olumsuz etkilerinden bedensel olarak arınmalarını sağlamayı hedeflemektedir. Şua izni hakkından herhangi bir sözleşme maddesiyle feragat edilmesi, bu iznin bölünerek kullandırılması, bir sonraki yıla aktarılması veya izin kullandırılmayıp karşılığının salt ücret olarak ödenmesi kesinlikle yasaktır. Özel sağlık kuruluşları, radyasyon kaynağı ile fiilen temas halinde çalışan hekimlerine bu izni eksiksiz olarak zamanında kullandırmakla yasal olarak mükelleftir. İş ilişkisi sona erdiğinde dahi kullandırılmayan şua izinlerinin akıbeti, genel yıllık izin haklarındaki gibi ücrete dönüşme kuralına tabi olduğundan hekimler tarafından dava konusu edilebilmektedir.

Hekim Nöbetleri ve İcap Nöbetinin Hukuki Niteliği

Yataklı tedavi hizmeti sunan özel sağlık kuruluşlarında, mesai saatleri dışındaki idari ve tıbbi hizmetlerin kesintisiz sürdürülebilmesi için hekim nöbetleri hayati bir araçtır. Uygulamada hekim nöbetleri normal nöbet, branş nöbeti, acil nöbeti ve icap nöbeti olarak hukuken sınıflandırılmaktadır. Kurumda fiilen bulunmayı gerektiren normal nöbet ve branş nöbetlerinde, hekimler genellikle yirmi dört saat esasına dayalı vardiyalarla çalışmaktadırlar. Yirmi dört saatlik kesintisiz nöbet tutan hekimlerin çalışma sürelerinin tespiti iş yargılamasında önemli bir uyuşmazlık konusudur. Yargıtay yerleşik içtihatlarında, yirmi dört saatlik çalışmalarda hekimin uyuma ve dinlenme imkânının olup olmadığına bakarak fiili çalışma süresini belirlemektedir. Dinlenme imkânı bulunan hekimler için on saatlik bir dinlenme süresi düşülerek günlük fiili çalışma süresi on dört saat kabul edilirken; uyuma imkânı verilmeyen yoğun nöbetlerde bu süre yirmi saat olarak hesaplanmaktadır. Ancak Avrupa Birliği Adalet Divanı'nın emsal kararlarında, hekimin hastaneden ayrılamadığı ve işverenin emrine amade olduğu tüm nöbet süresinin, fiilen çalışılıp çalışılmadığına bakılmaksızın bütünüyle mesai süresinden sayılması gerektiği güçlü biçimde vurgulanmaktadır.

Hekimlerin çalışma hayatında çok büyük bir yer tutan icap nöbeti, hekimin kuruma fiziksel olarak bağlı olmaksızın, mesai saatleri dışında ihtiyaç duyulması halinde hastaneye gelerek müdahalede bulunmak üzere çağrıya hazır beklediği nöbet modelidir. İcap nöbetinde geçen sürelerin çalışma süresinden sayılıp sayılmayacağı ve fazla çalışma ücretine nasıl yansıyacağı oldukça karmaşık bir konudur. Yargıtay'ın benimsediği mevcut katı uygulamaya göre; icap nöbeti esnasında fiilen hastaneye gidilerek daha fazla çalışıldığı resmi belgelerle kanıtlanamadığı takdirde, evde veya hastane dışında çağrı bekleyerek geçirilen sürenin yalnızca sekizde birinin mesai süresinden sayılması gerektiği kabul edilmektedir. Hekimin acil bir tıbbi durum karşısında hastaneye giderek yaptığı fiili müdahaleler ise birebir çalışma süresine dahil edilir. Ancak hekimin çağrı üzerine kuruma çok kısa sürede ulaşma zorunluluğunun bulunması ve kişisel yaşamının kısıtlanması durumlarında salt sekizde bir oranının hakkaniyete uygun düşmediği, bekleme sürelerinin tamamının çalışma süresi kabul edilmesi gerektiği yönünde haklı akademik eleştiriler bulunmaktadır.

Hekimlerin Dinlenme ve Yıllık Ücretli İzin Hakları

Anayasa ile güvence altına alınan dinlenme hakkı, yüksek stres altında ve yoğun bir tempoda hasta bakımı üstlenen hekimlerin bedensel ile ruhsal sağlıklarının korunması için vazgeçilemez bir temel haktır. Hekimlere günlük çalışma sürelerinin ortalama bir zamanında, işin gereğine ve yoğunluğuna göre belirli sürelerde ara dinlenmesi verilmesi yasal bir zorunluluktur. Bu dinlenme süreleri on bir saate kadar olan çalışmalarda en az bir saat, on bir saati aşan uzun nöbetlerde ise en az bir buçuk saat olarak blok halinde kullandırılmalıdır. Ara dinlenmeleri kural olarak mesai süresinden sayılmaz ve bu sürede ücret ödenmez; ancak hekim bu süre zarfında acil durumlar nedeniyle fiilen hasta bakmaya devam etmişse, bu süre aktif çalışma süresine eklenmelidir. Ayrıca, hekimlerin haftalık kırk beş saatlik mesailerini tamamlamalarının ardından, yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat hafta tatili kullanma hakları mevcuttur. Hafta tatilinde hekimlerin çalıştırılması yasal olarak yasaklanmış olmasına rağmen, istisnai durumlarda hekimin bu günde çalıştırılması halinde kendisine o günün ücretinin yüzde elli zamlı olarak ödenmesi gerekmektedir.

Özel hastanelerde iş sözleşmesiyle bir tam takvim yılını dolduran hekimler, kurumdaki kıdem sürelerine bağlı olarak artan oranlarda yıllık ücretli izin hakkı kazanırlar. Yıllık ücretli izin hakkından feragat edilmesi, bu hakkın kullanılmayıp doğrudan ücrete dönüştürülmesinin sözleşme devam ederken talep edilmesi hiçbir şekilde mümkün değildir. İş Kanunu'na göre hekimlerin kıdemlerine göre hak ettikleri asgari yıllık izin süreleri yasal çerçevede şunlardır:

• 1 yıldan 5 yıla kadar (beş yıl dâhil) kıdemi olan hekimlere en az 14 gün,
• 5 yıldan fazla ve 15 yıldan az kıdemi olan hekimlere en az 20 gün,
• 15 yıl ve daha fazla kıdemi olan hekimlere en az 26 gün.

Elli yaş ve üzerindeki hekimlere ise kurumdaki kıdemleri ne olursa olsun yirmi günden az yıllık izin tahsis edilemez. Yıllık izin ücreti, hekimin temel ve sabit ücreti üzerinden hesaplanarak izne çıkmadan hemen önce kendisine peşin ödenmelidir. Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde ise özel sağlık kuruluşlarında yataklı ve acil tedavi hizmetleri kesintisiz devam ettiğinden, hekimlerin bu günlerde normal poliklinik hizmeti sunabilmesi ancak kendi özgür muvafakatlerinin alınmasıyla mümkündür. Genel tatillerde çalışan hekimlere, çalışılan her bir gün için ek bir tam yevmiye tutarında ilave tatil ücreti ödenmesi kanuni bir yükümlülüktür.

Özel sağlık kurumlarında istihdam edilen hekimlerin mesai sınırları, zorlu nöbet döngüleri ve dinlenme hakları, hem hekimlerin bireysel refahlarını koruyan hem de genel halk sağlığını doğrudan ilgilendiren emredici kamu düzeni kurallarıdır. Hekimlerin günlük ve haftalık azami çalışma saatlerinin yasalara aykırı aşılmaması, gece postalarındaki kısıtlamalara titizlikle riayet edilmesi ve kanuni tatil haklarının eksiksiz olarak kullandırılması, yorgunluğa bağlı tıbbi malpraktis risklerinin minimize edilmesinde en temel yasal argümandır. Yargıtay içtihatları ve uluslararası hukuk normları, hekimlerin çalışma süreleri ile nöbet saatlerinin tespitinde sadece klinikte geçen aktif tedavi süreçlerini değil, yönetim hakkı dahilinde işverenin emrine amade olunan tüm zaman dilimlerini etraflıca değerlendirmektedir. Özel sözleşmelerle dahi hekimin aleyhine bertaraf edilemeyen bu mutlak haklar, tıp profesyonellerinin emeğinin nihai yasal güvencesini oluşturmaktadır. Sağlık kuruluşu yöneticilerinin ve hekimlerin, nöbet alacakları, radyasyon izinleri ve icap telafileri konusundaki hukuki emredici yükümlülükleri eksiksiz tatbik etmeleri, hakkaniyetli ve sürdürülebilir bir tıbbi çalışma iklimi yaratılmasının yegâne şartıdır.