Makale

Gelişen dijital teknolojiler ve veri işleme kapasitelerindeki artış, profilleme ve otomatik karar alma sistemlerini hem kamu hem de özel sektörde vazgeçilmez bir hale getirmiştir. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK) metninde "profilleme" kavramı doğrudan ve açık bir biçimde tanımlanmamış olsa da, kanunun 3. maddesinde yer alan kapsamlı kişisel veri işleme tanımı, profilleme faaliyetlerini de şüphesiz içine almaktadır. Verilerin tamamen veya kısmen otomatik yollarla elde edilmesi, analiz edilmesi ve sınıflandırılması süreçleri, bireylerin mahremiyetini ve temel hak ve özgürlüklerini derinden etkileme potansiyeline sahiptir. Özellikle bireylerin davranışsal, ekonomik veya sosyal özelliklerinin analiz edilerek haklarında çıkarımlar yapılması, veri güvenliği ve hukuki şeffaflık açısından ciddi bir denetim gerektirir. Bu noktada, veri sorumlularının yürüttüğü algoritmik analizler ve profilleme faaliyetleri karşısında, ilgili kişinin hakları büyük bir önem taşımaktadır. Bireylerin veri işleme süreçlerine karşı pasif birer obje olmaktan çıkıp, kendi kişisel verileri üzerinde aktif bir kontrol ve denetim yetkisine sahip olmaları, KVKK'nın temel amaçlarından biridir.

Profilleme Süreçlerinde Bilgi Edinme ve Erişim Hakkı

Profilleme gibi karmaşık veri analizi süreçlerinde, bireylerin kendi verileri üzerindeki kontrolünü yitirmemesi için bilgi edinme ve erişim hakkı hayati bir işleve sahiptir. KVKK'nın 11. maddesi uyarınca ilgili kişi, veri sorumlusuna başvurarak kendisine ait kişisel verilerin işlenip işlenmediğini öğrenme, işlenmişse buna ilişkin bilgi talep etme ve işlenme amacını öğrenme hakkına sahiptir. Bireylerin, kendilerinin bir profillemeye tabi tutulup tutulmadığını, hangi verilerinin bu analize dahil edildiğini ve elde edilen sonuçların nerede kullanıldığını bilmesi şeffaflık ilkesinin bir gereğidir. Erişim hakkı, bireyin sadece bilgi almasını değil, aynı zamanda verilerin hangi üçüncü kişilere aktarıldığını öğrenerek diğer haklarını etkin bir biçimde kullanabilmesine olanak tanır. Veri sorumlusunun aydınlatma yükümlülüğü ile paralel çalışan bu haklar, analitik süreçlerin birey açısından bir "kara kutu" olmasını engellemeye hizmet eder.

KVKK Madde 11 Kapsamında İlgili Kişinin Temel Hakları

Profilleme veya herhangi bir kişisel veri işleme faaliyeti söz konusu olduğunda, bireylerin hukuki güvenliğini sağlamak amacıyla kanun koyucu tarafından bir dizi hak düzenlenmiştir. Bireylerin veri sorumlularına yöneltebilecekleri ve uygulamada en çok başvurulan KVKK Madde 11 kapsamındaki haklar şu şekilde sıralanabilir:

• Kişisel verilerin işlenip işlenmediğini öğrenme ve bilgi talep etme.
• İşlenme amacını ve bu amaca uygun kullanılıp kullanılmadığını öğrenme.
• Yurt içinde veya yurt dışında verilerin aktarıldığı üçüncü kişileri bilme.
• Eksik veya yanlış işlenen verilerin düzeltilmesini isteme.
• Kanuni şartlar çerçevesinde verilerin silinmesini veya yok edilmesini talep etme.
• Münhasıran otomatik sistemlerle yapılan analizler sonucu ortaya çıkan aleyhe sonuçlara itiraz etme.
• Kanuna aykırı işleme sebebiyle uğranılan zararın giderilmesini talep etme.

Kişisel Verilerin Düzeltilmesi ve Silinmesini İsteme Hakkı

Profilleme faaliyetleri doğası gereği tahmin unsuru barındırır ve kullanılan girdi verilerinin yanlış veya eksik olması, ilgili kişi hakkında hatalı ve haksız çıkarımlar yapılmasına neden olabilir. Bu gibi durumlarda KVKK'nın 11. maddesi, bireylere eksik veya yanlış işlenmiş kişisel verilerin düzeltilmesini isteme hakkı tanımaktadır. Verilerin düzeltilmesi yalnızca ilgili veri setinin onarılmasını değil, aynı zamanda bu hatalı veriler üzerinden oluşturulan profillerin ve alınan kararların da düzeltilmesini zorunlu kılar. Bunun yanı sıra, işlenme amacının ortadan kalkması veya rızanın geri alınması hallerinde ilgili kişi, verilerinin silinmesini veya yok edilmesini isteme hakkını kullanabilir. Profilleme amacı için gerekli olan süreyi aşan bir veri tutma faaliyeti ölçülülük ilkesine aykırı olacağından, verilerin silinmesi talebi bireyin mahremiyetini güvence altına alan kritik bir mekanizmadır. Veri sorumlusu ayrıca, yapılan düzeltme ve silme işlemlerinin, verilerin aktarıldığı üçüncü kişilere bildirilmesini de sağlamakla yükümlüdür.

Otomatik Sistemlerle Alınan Kararlara İtiraz Hakkı

KVKK kapsamında profilleme ve veri analizi uygulamalarına karşı ilgili kişiye tanınan en spesifik koruma mekanizmalarından biri, itiraz etme hakkı olarak karşımıza çıkmaktadır. Kanun'un 11. maddesinin 1. fıkrasının (g) bendi uyarınca bireyler, işlenen kişisel verilerin münhasıran otomatik sistemler vasıtasıyla analiz edilmesi sonucunda doğrudan kendi aleyhlerine bir sonucun ortaya çıkmasına itiraz edebilirler. Bu düzenlemenin temel amacı, otomatik algoritmalar tarafından bireylerin belirli bir kategoriye dahil edilip haksız veya dezavantajlı bir duruma düşürülmesini engellemektir. İlgili kişi bu hakkını kullanarak, veri sorumlusundan alınan kararın gözden geçirilmesini ve insan müdahalesinin sağlanmasını talep etme imkanına kavuşur. Eğer otomatik karar süreci neticesinde hukuka aykırı bir veri işleme faaliyeti gerçekleşmiş ve birey bu sebeple zarara uğramışsa, aynı maddenin (ğ) bendi çerçevesinde zararın giderilmesini talep etme hakkı da doğacaktır. Veri sorumluları, kendilerine yöneltilen bu tür başvuruları en geç otuz gün içinde, hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun olarak değerlendirip yanıtlamak zorundadır.