İşlenen Kişisel Veriler ve Özel Nitelikli Verilerin Hukuki Boyutu

Hukuk sistemimizde kişisel veri, kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi olarak tanımlanmaktadır. Gerek ulusal gerekse uluslararası mevzuatta kişisel verilerin korunması, en temel anayasal haklardan biri olarak güvence altına alınmıştır. Bu kapsamda, işlenen kişisel veriler, bir gerçek kişi ile ilintili olabilecek ve onu belirlenebilir kılacak her türlü olguyu içermektedir. Kişisel verilerin tamamen veya kısmen otomatik olan ya da otomatik olmayan yollarla elde edilmesi, kaydedilmesi, depolanması, değiştirilmesi ve aktarılması gibi veriler üzerinde gerçekleştirilen tüm eylemler veri işleme faaliyeti olarak kabul edilmektedir. Büromuzun uzmanlık alanlarından olan veri koruma hukuku bağlamında, verilerin işlenmesi sürecinde hukuka ve dürüstlük kuralına uygunluk, doğruluk, güncellik ile belirli, açık ve meşru amaçlar için sınırlı ve ölçülü işlenme ilkeleri esastır. Bu ilkelere aykırı olarak gerçekleştirilen her türlü veri işleme faaliyeti, kişilerin temel hak ve özgürlüklerini, bilhassa da özel hayatın gizliliğini doğrudan ihlal niteliği taşımaktadır.

Kişisel Verilerin İşlenme Şartları ve Hukuki Dayanakları

Kişisel verilerin hukuka uygun olarak işlenmesi, kural olarak şahsın açık rızası bulunmasına bağlıdır. Ancak yasal düzenlemelerimizde açık rıza şartı aranmayan bazı istisnai durumlar da titizlikle düzenlenmiştir. Örneğin, veri işlemenin kanunlarda açıkça öngörülmesi, fiili imkânsızlık nedeniyle rızasını açıklayamayacak durumda bulunan veya rızasına hukuki geçerlilik tanınmayan şahsın kendisinin ya da bir başkasının hayatı veya beden bütünlüğünün korunması için zorunlu olması hallerinde veriler rıza aranmaksızın işlenebilmektedir. Aynı zamanda, kişinin temel hak ve özgürlüklerine zarar vermemek kaydıyla veri işlenmesinin mecburi olduğu durumlar ile verinin bizzat şahsın kendisi tarafından alenileştirilmiş olması gibi haller de bu istisnalar arasında yer almaktadır. Özellikle dijital platformlarda ve sosyal ağlarda paylaşılan ad, soyad, fotoğraf ve konum gibi bilgiler işlenen kişisel veriler kapsamında değerlendirilmekte olup, bu verilerin yasaya aykırı şekilde işlenmesi hukuki ve cezai yaptırımları beraberinde getirmektedir.

Özel Nitelikli Kişisel Veriler ve İşlenme Kriterleri

Kanun koyucu, bazı verilere doğası gereği daha fazla hassasiyet atfetmiş ve bunları özel nitelikli kişisel veriler olarak sınıflandırarak özel bir koruma kalkanı altına almıştır. Kişilerin fiziksel, psikolojik, zihinsel, genetik, etnik, dini, ailevi ve siyasi bilgilerinin yanı sıra sağlık verileri de bu hassas kategoriye girmektedir. Kural olarak, özel nitelikli verilerin işlenmesi kesin bir dille yasaklanmıştır. Ancak bu katı yasağın da kanunla belirlenmiş sınırları ve istisnaları bulunmaktadır. Özellikle sağlık verileri gibi yüksek ihtimam gerektiren bilgilerin, kamu sağlığının korunması, koruyucu hekimlik, tıbbî teşhis, tedavi ve bakım hizmetlerinin yürütülmesi ile sağlık hizmetlerinin planlanması amacıyla yetkili otoritelerce işlenmesine izin verilmiştir. Bunun haricinde, şahsın açık rızasının bulunduğu durumlar ile istihdam, iş sağlığı ve sosyal güvenlik alanlarındaki kanuni zorunlulukların ifası hallerinde de özel nitelikli verilerin işlenmesi yasal bir zemine oturmaktadır.

Özel Nitelikli Verilerin İşlenebileceği İstisnai Haller

Mevzuatımızda özel nitelikli kişisel verilerin işlenmesi genel bir kural olarak yasaklanmış olmakla birlikte, hukuki ve fiili zorunluluklar neticesinde bazı mecburi istisnalara yer verilmiştir. Kanunların emredici hükümleri dışında kalan bu istisnai haller, temel hak ve özgürlükler ile veri işleme amacı arasındaki denge gözetilerek şekillendirilmiştir. Hukuk normları tarafından belirlenen ve özel nitelikli verilerin işlenmesine cevaz veren başlıca durumlar şunlardır:

• Şahsın bu hususta hiçbir baskı altında kalmadan özgür iradesiyle açık rıza vermiş olması,
• Fiili imkânsızlık sebebiyle rızasını açıklayamayacak durumda olan kişinin hayatı veya beden bütünlüğünün korunmasının zorunlu hale gelmesi,
• Bizzat şahsın kendi iradesi ile veriyi kamuoyuna sunarak alenileştirilmiş olması,
• Bir hakkın tesisi, yasal düzlemde kullanılması veya korunması amacıyla veri işlemenin kaçınılmaz bir zorunluluk teşkil etmesi,
• Kamu sağlığının korunması, tıbbî teşhis ve tedavi hizmetlerinin yürütülmesi gibi sağlık ve sosyal hizmetlere ilişkin hayati amaçların bulunması.

Bu hallerin varlığında dahi, işleme faaliyetinin daima ölçülülük ve sınırlılık ilkelerine uygun olarak gerçekleştirilmesi şarttır.