İslam Hukuku Açısından Yapay Zekânın Hukuki Ehliyeti

Gelişen otonom teknolojiler, hukuk sistemlerini köklü bir paradigma değişimine zorlarken, yapay zekânın yasal statüsü tartışmaların merkezinde yer almaktadır. Bir bilişim hukuku uzmanı olarak değerlendirdiğimizde, modern hukukun yaşamakta olduğu kavramsal krizlerin çözümünde İslam hukukunun zengin usul geleneği dikkat çekici açılımlar sunmaktadır. Fıkıh usulünde hukuki ehliyetin inşası salt biyolojik veya algoritmik bir fonksiyon olan işlem gücüne değil, metafiziksel ve ahlaki temellere dayanır. Bu bağlamda, yapay zekâ teknolojilerinin akıl yürütme benzeri süreçler sergilemesi, onların hukuki birer süje olarak kabul edilmeleri için yeterli bir zemin oluşturmamaktadır. İslam hukuku, sorumluluğun sınırlarını zimmet, ruh ve bilinç ekseninde çizerken, otonom sistemleri bağımsız birer birey olmaktan ziyade insanın sorumluluk alanındaki karmaşık araçlar olarak konumlandırır. Bu makalede, yapay zekânın İslam hukuku perspektifinden ehliyet problemi ve bu bağlamda ortaya çıkan sorumluluk mimarisi, güncel bilişim hukuku dogmatiklerine ışık tutacak şekilde incelenmektedir.

İslam Hukukunda Ehliyetin Temelleri: Akıl ve Zimmet

İslam hukuk teorisinde hukuki sorumluluğun ve hak ehliyetinin asgari şartı, zimmet kavramı ile ifade edilmektedir. Zimmet, insanın salt biyolojik varlığından ziyade, fıtri olarak taşıdığı ve haklara ehil olmasını sağlayan manevi bir hüviyettir. Modern hukuktaki hak ehliyetine benzer şekilde, bireyin dünyaya gelmesiyle başlayan bu vasıf, fıkıh usulü âlimlerine göre bezm-i elest denilen metafiziksel ahitleşmeye kadar uzanır. Dolayısıyla, hukuki bir şahsiyet olabilmenin temelinde, ne kadar gelişmiş olursa olsun matematiksel veya algoritmik bir hesaplama yeteneği değil, fıtri ve manevi bir sözleşme yatmaktadır. Yapay zekâ, devasa verileri işleme ve derin öğrenme yoluyla karmaşık örüntüleri çözme yeteneğine sahip olsa da, hukuki anlamda hak ve borç altına girebilmesini sağlayacak bir zimmet vasfından yoksundur. Bu nedenle, algoritmik sistemlerin salt fonksiyonel başarılarından hareketle onlara bir vücub ehliyeti tanınması İslam hukuku doktrini açısından tutarlı bir yaklaşım değildir.

Eda Ehliyeti Bağlamında Yapay Zekânın Fiilleri

Hakların kullanılmasını ve fiillerin hukuken geçerli sonuçlar doğurmasını sağlayan eda ehliyeti ise temelde akıl ve temyiz kudretine dayanmaktadır. Bilişim hukuku bağlamında yapay zekânın eylemleri her ne kadar görünürde zeki ve mantıklı kararlar bütünü gibi dursa da, İslam felsefesi ve hukuku aklı sadece veri işleyen bir mekanizma olarak görmez. Akıl, iyi ile kötüyü, fayda ile zararı ayırt etme ve en önemlisi kendi eylemlerinden dolayı ahlaki ve hukuki sorumluluk taşıma idrakini gerektirir. Determinist algoritmalarla çalışan, kendisine sunulan veriler dâhilinde en uygun ihtimali hesaplayan yapay zekâ sistemleri, gerçek anlamda bir kasıt veya niyet barındıramazlar. Niyetin olmadığı yerde şer'i veya hukuki hitabın muhatabı olmak mümkün değildir. Bu sebeple, yüksek işlem kapasitesine sahip olmalarına rağmen otonom robotların fiilleri, hukuk nezdinde eda ehliyetinin sınırları içerisinde değerlendirilebilecek müstakil irade beyanları olarak kabul görmemektedir.

Yapay Zekânın Temsili Rolü: Vekâlet, Risalet ve Alet Niteliği

Yapay zekânın ehliyetten yoksun olması, onun gerçekleştirdiği hukuki işlemlerin geçersiz olacağı anlamına gelmez; nitekim İslam hukuku farklı temsili statüler üzerinden bu işlemlere çözüm getirme potansiyeline sahiptir. Bilişim uygulamalarında sıklıkla karşılaştığımız algoritmik sözleşmeler, vekâlet ve risalet kurumları ekseninde yeniden okunabilir. Vekâlet akdinin sıhhati için vekilin bizzat rıza ve irade göstermesi gerekse de, otonom sistemler niyet ve iradeden yoksun olduklarından tam anlamıyla bir vekil sayılamazlar. Ancak, programlandıkları işlemi sahibinin iradesi doğrultusunda tam olarak karşı tarafa ileten sistemler, İslam hukukundaki resul veya elçi statüsüne oldukça benzemektedir. Resulün görevi irade oluşturmak değil, mürsilin (gönderenin) irade beyanını muhataba ulaştırmaktır. Bunun ötesinde yapay zekâ, sahibinin elinde hukuki bir işlemi icra etmeye yarayan gelişmiş bir araç, yani alet olarak da hukuken vasıflandırılabilir.

İslam hukukunda yapay zekânın hukuki konumunu değerlendirirken, bu sistemlerin fiillerine yönelik sorumluluğun tayini noktasında şu ihtimaller öne çıkmaktadır:

• Alet veya Araç Olarak Kullanım: Yapay zekâ, insanın kontrolü ve programlaması altında hukuki bir işlem gerçekleştiriyorsa, tamamen sahibinin iradesinin bir uzantısı olarak kabul edilir ve sorumluluk mübaşir olan kullanıcıya döner.
• Elçi (Resul) Benzetmesi: Sistemin sahibinden aldığı talimatı, hiçbir iradi müdahalede bulunmaksızın karşı tarafa iletmesi halinde, gerçekleşen sözleşme ve doğan hukuki sonuçlar doğrudan doğruya mürsile (sahibe/kullanıcıya) atfedilir.
• Hayvanlara Kıyas İhtimali: Otonom robotların beklenmedik zararlar vermesi hayvan itlafına benzetilmek istense de, hayvanların serbest irade (ihtiyar) sahibi olması, algoritmaların ise kodlanmış talimatlar bütünü olması sebebiyle tam bir hukuki illet benzerliği kurulamamaktadır. Bu çerçevede, otonom sistemler ne kadar gelişmiş olursa olsunlar, fiillerin hukuki neticeleri daima arkasındaki zimmet sahibi gerçek veya tüzel kişiye rücu edecektir.

Yeni Bir Hükümler Kategorisi İhtiyacı

Bilişim hukuku avukatı olarak pratik uygulamalara baktığımızda, yapay zekânın mevcut fıkhi veya hukuki kavramlara birebir oturtulmaya çalışılmasının bazı kavramsal zorlamalara yol açtığı aşikârdır. Ne klasik bir alet ne şuursuz bir hayvan ne de irade sahibi bir vekil olan bu teknolojiler için, İslam hukukunun dinamik yapısından faydalanılarak yeni bir hükümler kategorisi ihdas edilmesi kaçınılmaz bir gereklilik olarak karşımıza çıkmaktadır. Nasıl ki geçmişte hayvanların verdiği zararlar için müstakil bablar açılmışsa, günümüzde de algoritmik yapıların karmaşıklığı göz önünde bulundurularak "dijital varlıklar" veya "otonom araçlar" başlığı altında kapsamlı içtihatlar üretilmelidir. Bu tür kolektif içtihat faaliyetleri, İslam hukukunun evrensel kaidelerinin modern çağın teknolojik meydan okumalarına karşı ne denli esnek ve kapsayıcı çözümler sunabileceğini güçlü bir şekilde ispatlayacaktır.