Makale

Günümüzde internet ve sosyal medya kullanımının hızla yaygınlaşması, bireylerin etkileşim ve paylaşım alışkanlıklarını köklü bir biçimde dönüştürmüştür. Özellikle ebeveynlerin, çocuklarına ait fotoğrafları, videoları ve kişisel bilgileri sosyal medya platformlarında sınırsızca paylaşma eğilimi, hukuki açıdan ciddi tartışmaları beraberinde getirmektedir. Literatürde sharenting veya paylaşım ebeveynliği olarak adlandırılan bu olgu, başlangıçta masum bir anı biriktirme faaliyeti gibi görünse de çocukların kişisel haklarının ve mahremiyetlerinin sürekli ihlal edilmesine zemin hazırlamaktadır. Hukuk düzeni, her ne kadar ebeveynlere çocukları üzerinde velayet hakkı tanımış olsa da bu hakkın kullanımı sınırsız değildir. Ebeveynlerin ifade özgürlüğü ile çocukların özel hayatın gizliliği arasında doğan bu çatışmada, ulusal ve uluslararası mevzuat her zaman çocuğun menfaatini üstün tutmaktadır. Bu bağlamda, dijital dünyada rızası dışında kimliği ifşa edilen çocukların, hukuki koruma kalkanından nasıl faydalanacağı, bir KVKK hukuku avukatı perspektifiyle titizlikle değerlendirilmesi gereken güncel bir sorundur.

Sharenting Kavramı ve Çocuğun Mahremiyet Hakkı

Ebeveynlerin çocuklarının günlük yaşamına dair kesitleri sosyal medyada aşırı derecede paylaşması eylemi olan oversharing, çocuğun dijital ayak izi oluşumunu erken yaşlardan itibaren başlatmaktadır. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi (BMÇHS) 16. maddesi, hiçbir çocuğun özel yaşantısına, ailesine ve iletişimine keyfi veya haksız bir şekilde müdahale edilemeyeceğini açıkça hüküm altına almıştır. Bu doğrultuda, çocukların henüz rıza gösterme ehliyetine veya olgunluğuna sahip olmadığı dönemlerde, kendi ebeveynleri tarafından mahremiyet haklarının ihlal edilmesi büyük bir tehlike arz etmektedir. Çocuğun gelecekte rahatsızlık duyabileceği, sosyal çevresinde dışlanmasına veya psikolojik şiddete maruz kalmasına yol açabilecek görsellerin kamuya açık platformlarda sergilenmesi, anayasal güvence altındaki özel hayatın gizliliği ilkesine açıkça aykırıdır. Velayet hakkı, ebeveynlere çocuk adına karar verme yetkisi sunsa da bu yetkinin çocuğun yüksek yararı ilkesiyle sınırlandırıldığı unutulmamalı, paylaşımlarda çocuğun onuru ve gelecekteki itibar hakkı mutlaka korunmalıdır.

Sosyal Medyada Çocuk İstismarı ve Ticarileştirme

Sosyal medya platformlarının küresel erişim gücü, paylaşılan içeriklerin kötü niyetli kişilerin eline geçme olasılığını artırarak çocuk istismarı riskini tehlikeli boyutlara taşımaktadır. Ailelerin, çocuklarının anlık konumlarını, eğitim gördükleri kurumları veya günlük rutinlerini detaylıca paylaşması, siber güvenlik açısından ciddi zafiyetler yaratmaktadır. Bunun yanı sıra, blogger anne veya instamom gibi kavramların yaygınlaşmasıyla birlikte çocukların dijital dünyada birer tüketim veya reklam nesnesi haline getirilmesi, ekonomik istismar boyutunu gözler önüne sermektedir. Çocuğun sevimli hallerinin veya ilgi çekici anlarının, etkileşim almak ve ekonomik kazanç sağlamak amacıyla ticarileştirilmesi, BMÇHS'nin 32. maddesinde belirtilen sömürüden korunma hakkını zedelemektedir. Görüntüleri rızası dışında paylaşılan ve dijital bir nesneye dönüştürülen çocuk, psikolojik, sosyal ve ahlaki gelişimi bakımından onarılması güç zararlara uğramaktadır. Hukuk uygulamalarında, ebeveynin ifade özgürlüğü ile çocuğun maddi ve manevi bütünlüğü karşı karşıya geldiğinde, mutlak surette çocuğun menfaati üstün tutulmalı ve ihlallerin önüne geçilmelidir.

İhlallerin Hukuki Sonuçları ve Çözüm Yolları

Çocuklara ait kişisel verilerin ebeveynler tarafından hukuka aykırı şekilde yayınlanması, ulusal ve uluslararası hukuk düzeninde çeşitli yaptırımlara ve davalara konu olmaktadır. Çocuğun kişilik hakkı saldırıya uğradığında, Türk Medeni Kanunu'nun ilgili maddeleri uyarınca gerekli koruma mekanizmaları işletilebilmektedir. Farklı ülke uygulamaları incelendiğinde, çocukların kendi ebeveynlerine karşı hukuki yollara başvurduğu ve haklı bulunduğu emsal kararlar mevcuttur. Çocuğun rızası hilafına yaratılan dijital profiller, ilerleyen yaşlarda AYM Perspektifiyle)">AYM Perspektifiyle)">unutulma hakkı çerçevesinde de değerlendirilmeli ve geçmişteki izlerin silinmesi hukuken güvence altına alınmalıdır. Ebeveyn paylaşımları neticesinde gündeme gelen temel hukuki ihlaller ve sonuçlar şunlardır:

• Kişilik haklarının zedelenmesi ve çocuğun itibarının ihlal edilmesi.
• Özel hayatın gizliliğinin ihlali ve mahrem alanların ifşa edilmesi.
• Ekonomik sömürü ve haksız ticari kazançların iadesi gerekliliği.
• Velayet hakkının kötüye kullanılması sebebiyle velayete müdahale tehlikesi. Bu bağlamda ebeveynlerin, çocuklarının bağımsız birer birey olduğunu idrak ederek, onların dijital dünyadaki varlıklarını hukuki sorumluluk bilinciyle ve titizlikle yönetmeleri yasal bir zorunluluktur.