Makale

Ceza muhakemesi sürecinde, maddi gerçeğin ortaya çıkarılması amacıyla bilişim sistemlerinde arama ve el koyma tedbirlerine sıkça başvurulmaktadır. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte elektronik delillerin gizli yapısı ve kolayca değiştirilebilir olması, hukuki süreçlerde özel bir hassasiyet gerektirmektedir. İlgili mevzuat ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu kapsamında düzenlenen bu koruma tedbiri, ancak makul şüphenin varlığı ve başka surette delil elde etme imkânının bulunmaması halinde hukuka uygun kabul edilir. Kolluk kuvvetleri tarafından gerçekleştirilen olay yeri incelemelerinde, cihazlara el konulması sürecinin yasal çerçevede yürütülmesi, şüpheli ve sanık haklarının korunması açısından kritik bir öneme sahiptir. Verilerin bütünlüğünün bozulmaması ve sonradan itiraza mahal verilmemesi için, kanun koyucu bu süreci detaylı şekil şartlarına bağlamıştır.

Bilgisayar ve Bilişim Sistemlerinde Arama Kararı

Hukuk sistemimizde, bireylerin özel hayatının gizliliği ve kişisel verilerinin güvenliği en temel haklar arasında yer almaktadır. Bu nedenle, bir şüphelinin kullandığı bilgisayar, bilgisayar programları ve kütüklerinde arama yapılabilmesi için genel nitelikteki arama kararları kesinlikle yeterli değildir. İlgili mevzuat uyarınca, öncelikle soruşturma konusu suçla ilgili olarak başka surette delil elde etme imkânının bulunmaması şartı titizlikle aranır. Bu katı ön şartın gerçekleşmesi durumunda, ancak Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararı ile bilgisayar kayıtlarında arama yapılmasına, bu kayıtların kopyasının çıkarılmasına ve çözülerek metin haline getirilmesine hükmedilebilir. Yetkili mercilerin olay yerinde yargı kararı olmaksızın doğrudan bilgisayar içeriklerine müdahale etmesi, açıkça hukuka aykırı delil yaratma riskini doğurur. Kanunda öngörülen bu istisnai usule uyulmadan elde edilen bütün bulgular, mahkemeler tarafından yargılama aşamasında reddedilecektir.

Dijital Delillere El Koyma ve Şifre Çözümü

Bilişim araçlarında kural olarak yerinde arama ve kopyalama yapılması benimsenmiş olmakla birlikte, mevzuatımız zorunlu durumlarda bizzat cihazın kendisine el konulmasına da cevaz vermektedir. Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliği uyarınca, bilişim sistemine şifre nedeniyle girilememesi veya sistem içinde gizlenmiş bilgilere olay yerinde hemen ulaşılamaması halinde, uzmanlarca çözüm işlemlerinin yapılabilmesi için ilgili donanımlara geçici olarak el konulabilir. Ancak kanun koyucu buradaki el koyma işlemini süresiz bir müsadere olarak tasarlamamıştır. Bilişim sisteminin şifresi çözüldükten ve adli soruşturma için gerekli olan dijital delillerin kopyası alındıktan sonra, el konulan cihazların herhangi bir gecikmeye mahal verilmeksizin şüpheliye iade edilmesi zorunludur. Cihazlara olay yerinde müdahale edilirken enerjisinin kesilmesi gibi doğru ve teknik fiziksel kısıtlama yöntemlerinin uygulanması, verilerin bütünlüğünün ve güvenilirliğinin bozulmaması için hayati önem taşır.

Yedekleme ve Kopyalama Aşamasında Tutulacak Tutanaklar

El koyma sürecinin şüpheli hakları bakımından en hayati adımlarından biri, sistemdeki verilerin yedeğinin alınması ve bu işlemin hiçbir şüpheye yer bırakmayacak şekilde kayıt altına alınmasıdır. Bilgisayar veya uzak bilgisayar kütüklerine el koyma işlemi sırasında, sistemdeki bütün verilerin mutlaka yetkililer tarafından yedeklemesi yapılır. Bu yasal zorunluluk, sistemdeki verilerin sonradan herhangi bir şekilde değiştirilmediğini hukuken ispatlamak ve delil güvenlik zincirini sağlamlaştırmak amacıyla getirilmiştir. İlgili kişinin talep etmesi halinde, oluşturulan bu yedekten elektronik ortamda bir kopya derhal çıkarılarak şüpheliye veya onun yasal vekiline teslim edilmek zorundadır. Yapılan tüm bu işlemler, yedek verildiğine veya sadece kopyanın alındığına dair detaylı bir tutanak tanzim edilerek yetkililer ve ilgililer tarafından ıslak imza ile imza altına alınır. Cihaza el konulmadığı ancak kopyanın alındığı hallerde de bu tutanağın bir sureti mutlaka şüpheliye verilmelidir.

El Koyma İşleminde Uyulması Gereken Temel İlkeler

Dijital delillere el koyma süreci, yalnızca hukuki kurallar değil aynı zamanda katı teknik adli bilişim standartları çerçevesinde kusursuz bir biçimde yönetilmelidir. Olay yerindeki hassas elektronik cihazlara müdahale edilirken geri dönülemez veri kayıplarını veya kasıtlı karartmaları engellemek amacıyla, kolluk kuvvetleri tarafından uluslararası alanda kabul görmüş belirli prosedürlerin izlenmesi hukuki bir zarurettir. Geleneksel suç araştırmalarından ve fiziksel olay yeri incelemelerinden çok daha farklı, dinamik bir yaklaşım gerektiren bu süreçte, ilk müdahale ekiplerinin veya uzmanların tavizsiz bir biçimde uyması ve uygulaması gereken başlıca adımlar şu şekildedir:

• İnceleme yapılacak olan bilişim sisteminin bulunduğu alan koruma altına alınmalı ve yetkisiz şahısların cihaza erişimi engellenmelidir.
• Çalışır vaziyette bulunan cihazlarda, olası veri silme yazılımlarının çalışmasını engellemek adına doğrudan kasanın arkasındaki güç kablosu sökülerek elektrik bağlantısı kesilmelidir.
• İmaj alma olarak bilinen kopyalama işlemleri sırasında, verinin bozulmasını önlemek için yazma koruma sistemleri devreye sokulmalıdır.
• Olay yerinde bulunan şifre kâğıtları, donanıma bağlı olan kablolar ve yapılan her türlü işlemin aşamaları tutanaklarla detaylıca belgelendirilmelidir.