Makale

Geleneksel hukuk sistemleri uzun yıllar boyunca insan merkezli (antroposentrik) bir anlayışla şekillenmiş ve diğer canlıları, özellikle de hayvanları, insanın yararlanabileceği birer kaynak veya eşya olarak görmüştür. Ancak, gelişen çevre etiği ve hukuki perspektifler sayesinde bu anlayış köklü bir değişime uğramaktadır. Bir hayvan hukuku avukatı olarak belirtmek isterim ki, günümüzde hukukun koruma alanını genişleten en önemli felsefi ve hukuki akımlardan biri biyosentrik (tür merkezli) yaklaşımdır. Bu yaklaşım, insanı diğer canlılardan üstün gören geleneksel yapıyı reddederek, tüm canlı türlerinin aynı ahlaki değere sahip olduğunu savunmaktadır. Hukuki düzenlemelerin sadece insanın değil, yaban hayatının ve türlerin bütünlüğünün korunmasına odaklanması gerektiğini ileri süren bu paradigma, hayvan hakları pratiğinde de yepyeni pencereler açmaktadır. Bu yazıda, biyosentrik felsefenin hukuki tezahürlerinden biri olan ve türlerin yok edilmesini suç sayan jeokırım (geocide) kavramını, ceza adaleti ve hayvan hakları bağlamında mercek altına alacağız.

Hayvan Hukuku Perspektifinden Biyosentrik Yaklaşım

Biyosentrik yaklaşım, temel olarak insanın diğer canlı türleriyle aynı ahlaki değere sahip, sıradan bir tür olduğunu kabul eder. İnsanın diğerlerinden üstün ve farklı bir canlı olmadığını, tüm canlıların eşit derecede önemli ve kendi başlarına değerli olduğunu merkeze alır. Bu yaklaşımın ceza hukuku ve çevre hukuku alanındaki en büyük yansıması, yasal düzenlemelerin temel amacının insanın faydası değil, doğal çevrenin, biyolojik çeşitliliğin ve türlerin bütünlüğünün korunması olması gerektiği fikridir. hayvan hukuku uygulamaları açısından bu durum, vahşi doğanın ve içindeki canlıların, sadece ekosistemin bir parçası olarak insanlara sundukları dolaylı hizmetlerden ötürü değil, salt varlıkları sebebiyle hukuki korumadan yararlanmalarını zorunlu kılmaktadır.

Lynn Berat Ve Jeokırım (Geocide) Kavramı

Hayvanların ve türlerin korunması noktasında, uluslararası hukukta öne çıkan en çarpıcı kavramlardan biri Lynn Berat tarafından 1993 yılında ortaya atılan jeokırım (geocide) kavramıdır. Berat, insanın sağlıklı bir çevrede yaşama hakkının ihlalini temel alarak, 1948 tarihli Birleşmiş Milletler soykırım suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi'nden ilham almıştır. soykırım suçunun insan gruplarını koruyan yapısını, ekosistemleri ve hayvan türlerini koruyacak şekilde devrimsel bir yorumla genişletmiştir. jeokırım, global ekosistemin herhangi bir parçasının tamamının ya da bir bölümünün kasten yok edilmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu kavram, sadece bir savaş suçu olmakla kalmayıp barış zamanında da uygulanabilen, hayvanlara ve doğal yaşama yönelik sistematik eylemleri en ağır suçlar kategorisinde değerlendiren bir hukuki argümandır.

Jeokırım Suçunun Hayvanlara Yönelik Unsurları

Jeokırım kavramı, odağına doğrudan türleri alması yönüyle hayvan hukuku açısından muazzam bir öneme sahiptir. Hukuki bir terim olarak jeokırım, bir türün kasten yok edilmesi amacıyla işlenen çeşitli fiilleri doğrudan suç kapsamına alır. Geliştirilen bu hukuki çerçeveye göre jeokırım suçunu oluşturan, doğrudan hayvan türlerini hedef alan eylemler şunlardır:

• Bir türün üyelerinin kasten öldürülmesi,
• Bir türün üyelerine ciddi fiziksel veya zihinsel zararlar verilmesi,
• Bir türün tamamının veya bir bölümünün fiziksel zararına sebep olacak ağır yaşam şartlarının getirilmesi,
• Tür içinde doğumları engelleyen veya doğumsal bozukluklara yol açan önlemler alınması.

Hukuk uygulamalarında, hayvanlara karşı işlenen bu yokedici eylemlerin sadece bir idari ihlal veya mala zarar verme suçu olmaktan çıkarılıp, uluslararası düzeyde ceza yargılamasına konu edilebilmesi hayvan hakları için son derece önemlidir.

Barış Zamanında İşlenen İhlaller: Avcılık Ve Endüstriyel Üretim

Jeokırımın en sarsıcı hukuki sonuçlarından biri, ceza hukuku mekanizmalarının sadece istisnai durumlarla sınırlı kalmayıp, günlük ve ticari hayatımızdaki sistematik uygulamalara da müdahale etme potansiyelidir. Öyle ki, jeokırımın teorik yapısında, bir türün üyelerinin tamamının veya bir bölümünün kasten öldürülmesi suçun oluşması için yeterli bir maddi unsur olarak kabul edilmiştir. Teorik olarak, insanlığın meşru gördüğü pek çok faaliyet bu eylemler dizisine girebilir. Bu yeni ve ufuk açıcı hukuki perspektif, sadece münferit hayvan istismarlarını değil; sistematik olarak yürütülen avcılık faaliyetlerini ve hayvanların ağır şartlarda kitlesel olarak sömürüldüğü endüstriyel et üretimi gibi ticari faaliyetleri de potansiyel olarak jeokırım suçu kapsamına sokmaktadır.