Anayasa Mahkemesi Zerdeşt Odunçu Kararı 2019/36639 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların ifade özgürlüğü ile kurum güvenliği arasındaki hassas dengeyi somutlaştırması bakımından büyük bir hukuki önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, ceza infaz kurumunda tutulmanın doğası gereği bazı hak sınırlamalarının meşru kabul edilebileceğini vurgulasa da uygulanan disiplin cezalarının temel hakların özüne dokunmaması gerektiğinin altını çizmektedir. Karar, idarenin ve yargı mercilerinin mahpuslar hakkında uyguladıkları hücre cezası gibi ağır disiplin yaptırımlarında, eylemin kurum güvenliğini ne şekilde ihlal ettiğini somut olgularla ve tutarlı bir şekilde gerekçelendirmeleri gerektiğine işaret etmektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar infaz hâkimlikleri ve ceza infaz kurumu disiplin kurulları için kritik bir rehber niteliğindedir. Mahpusların odalarında bulundurdukları kişisel notların veya dokümanların, salt içeriklerinden hareketle kurumda korku ve panik yaratma suçu kapsamında doğrudan değerlendirilemeyeceği açıkça ortaya konmuştur. Anayasa Mahkemesi, idari mercilerin ve itiraz makamlarının kararlarında yer alan çelişkilerin ve basmakalıp gerekçelerin ifade özgürlüğünü ihlal ettiğine hükmederek uygulamadaki keyfî veya aşırı geniş yorumların önüne geçmeyi hedeflemiştir. Bu içtihat, mahpusların temel haklarının korunması adına idari işlemlerin ve yargısal denetimlerin çok daha titiz, orantılı ve somut kanıtlara dayalı yapılması zorunluluğunu pekiştirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvuruya konu uyuşmazlık, Edirne F Tipi Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda hükümlü olarak bulunan başvurucunun odasında yapılan arama sonucunda ele geçirilen kişisel not defterleri ve dergiler nedeniyle kendisine disiplin cezası verilmesinden kaynaklanmaktadır. Kurum idaresi, ele geçirilen defterlerdeki yazıların örgütsel nitelik taşıdığı ve kurumda korku, kaygı veya panik yaratabilecek davranışlar kapsamında olduğu gerekçesiyle başvurucuya on bir gün hücreye koyma cezası vermiştir. Başvurucu, defterlerdeki yazıların kendi düşünceleri ve okuduğu kitaplardan aldığı notlar olduğunu, bu notların daha önceki cezaevlerindeki denetimlerden sorunsuz geçtiğini ve ifade özgürlüğünün kapsamında kaldığını belirterek disiplin cezasına itiraz etmiştir. İnfaz Hâkimliği ve Ağır Ceza Mahkemesinin itirazları reddetmesi üzerine başvurucu, ifade özgürlüğünün ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş ve ihlalin tespiti ile yeniden yargılama talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, ceza infaz kurumlarındaki disiplin suç ve cezalarını değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü ilkelerini temel almaktadır. İfade özgürlüğü mutlak bir hak olmamakla birlikte, bu hakkın sınırlandırılması Anayasa'nın 13. maddesindeki kanunilik, meşru amaç, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük kriterlerini karşılamalıdır. Mahpusların da herkes gibi Anayasa'nın ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ortak alanı kapsamında kalan temel hak ve hürriyetlere sahip olduğu kabul edilmektedir.

Disiplin suçları yönünden genel kuralı teşkil eden 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.37 uyarınca, bir disiplin cezasının uygulanabilmesi için yalnızca özel hükümdeki şartların gerçekleşmesi yeterli değildir; aynı zamanda eylemin kurumda düzenli yaşamın sürdürülmesini, güvenliği ve disiplini bozacak nitelikte olması gerekmektedir. Başvurucuya ceza verilmesine dayanak gösterilen 5275 sayılı Kanun m.43/2-d hükmü, "kurumda korku, kaygı veya panik yaratabilecek biçimde söz söylemek veya davranışta bulunmak" eylemini ziyaretçi kabulünden yoksun bırakma cezası ile yaptırıma bağlamıştır. Ancak, mahpusun iyi hâlli olmaması durumunda 5275 sayılı Kanun m.48/2 uyarınca bir üst ceza olan hücreye koyma cezası uygulanabilmektedir.

Yerleşik içtihatlara göre, ifade özgürlüğüne yönelik bir müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi için zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması şarttır. Mahkemeler, ceza infaz kurumunda yapılan bir eylemin disiplin suçunu oluşturduğu iddiasını incelerken, eylemin kurum disiplinini nasıl bozduğunu somut, ilgili ve yeterli bir gerekçe ile ortaya koymakla yükümlüdür. Basmakalıp ifadeler ve çelişkili kanun maddesi uygulamaları, temel hak ve özgürlüklere yönelik hukuka aykırı müdahaleler olarak değerlendirilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun odasında bulundurduğu dokümanlar nedeniyle hücre cezası ile cezalandırılmasının ifade özgürlüğüne bir müdahale teşkil ettiğini tespit etmiştir. Müdahalenin kanuni dayanağı bulunmakla birlikte Mahkeme, bu idari işlemin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olup olmadığını derinlemesine incelemiştir.

Olayda, Ceza İnfaz Kurumu Disiplin Kurulu, başvurucunun ele geçirilen defterlerindeki notları nedeniyle disiplin cezası vermiştir. Kurul kararında, yasaklanmış eşya bulundurma suçunu düzenleyen hükme atıf yapılmasına rağmen cezanın "korku, kaygı veya panik yaratma" eyleminden dolayı verildiği ve bu iki farklı disiplin eylemi arasında açık bir çelişki olduğu tespit edilmiştir. İnfaz Hâkimliği ve itiraz mercii olan Ağır Ceza Mahkemesi, idarenin kararındaki bu çelişkiyi gidermediği gibi ele geçirilen notların kurum güvenliği ve disiplinini ne şekilde tehlikeye düşürdüğüne dair somut, ilgili ve yeterli hiçbir değerlendirme yapmamıştır.

Başvurucu, notların kendisine ait kişisel düşünceler ve okuduğu kitaplardan alıntılar olduğunu, üstelik bu defterlerin daha önceki ceza infaz kurumlarındaki denetimlerden sakıncasız bulunarak geçirildiğini iddia etmesine karşın idari ve yargısal merciler bu tutarlı iddiayı araştırma gereği duymamıştır. Ayrıca, soruşturma kapsamında dinlenen tanıklar defterlerin içeriğinden haberdar olmadıklarını belirtmiş, dolayısıyla notların umuma açıkça teşhir edildiği ya da propaganda amacıyla kullanıldığı ispatlanamamıştır. Anayasa Mahkemesi, sırf kişisel notların bulundurulmasının "kurumda korku, kaygı veya panik yaratabilecek" bir nitelik taşımadığını ve zorunlu bir toplumsal ihtiyaca karşılık gelmeyen bu cezanın ölçüsüz olduğunu vurgulamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, ifade özgürlüğünün ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.