Anayasa Mahkemesi D.E. Kararı 2022/44461 B.

Bu karar, idari yargı mercilerinin tesis ettikleri ret veya kabul kararlarında sadece yüzeysel bir saptama yapmakla yetinemeyeceklerini, kararın dayanağı olan maddi hususları derinlemesine irdelemeleri gerektiğini hukuken ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, kamu görevlilerinin terfi ve atama gibi en temel özlük işlemlerinde, haklarında yürütülen ceza soruşturmalarının tek başına ve otomatik bir ret gerekçesi yapılamayacağını vurgulamaktadır. İdari makamların ve özellikle yargı yerlerinin, devam eden bir ceza soruşturmasındaki bilgi ve belgelerin, kişinin liyakatine ve yapacağı göreve olumsuz etkisini somut, mantıksal bir bağ kurarak ve masumiyet karinesini ihlal etmeden açıklaması yasal ve anayasal bir zorunluluktur.

Uygulamada idare mahkemelerinin, güvenlik soruşturması, arşiv araştırması veya süregelen ceza soruşturmalarını gerekçe göstererek açılan iptal davalarını, salt soruşturma kaydı mevcuttur tespitiyle reddetmeleri sıklıkla karşılaşılan, yaygın bir durumdur. Bu emsal karar, benzer durumdaki binlerce kamu görevlisi için hukuki belirlilik anlamında kritik bir güvence oluşturmaktadır. Bundan böyle derece mahkemeleri, idarenin takdir yetkisinin sınırlarını denetlerken, ceza dosyasındaki delillerin terfiye engel teşkil edip etmediğini, iddiaların ciddiyetini ve mesleki yeterliliğe etkisini çok daha detaylı bir gerekçeyle tartışmak zorunda kalacaktır. Ayrıca istinaf ve temyiz mercilerinin de yerel mahkemenin eksik bıraktığı gerekçeleri salt onama kararlarıyla geçiştiremeyeceği, başvurucuların itiraz noktalarına tatminkâr ve somut yanıtlar üretmesi gerektiği sağlam bir içtihat hâline gelmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Hakkâri Çukurca İlçe Emniyet Müdürlüğü bünyesinde komiser yardımcısı olarak görev yapan başvurucu, Emniyet Genel Müdürlüğü Merkez Değerlendirme Kurulu kararıyla komiser rütbesine terfi ettirilmemiştir. Başvurucu, terfi ettirilmeme işleminin haksız olduğunu belirterek idareye karşı iptal davası açmıştır. Davaya bakan idare mahkemesi, Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi üzerinden yaptığı sorgulamada başvurucu hakkında silahlı terör örgütüne üye olma iddiasıyla açık bir ceza soruşturması bulunduğunu tespit etmiştir. Mahkeme, idarenin takdir yetkisi çerçevesinde hareket ettiğini belirterek davayı reddetmiş, istinaf başvurusu da kesin olarak reddedilmiştir. Başvurucu, ceza soruşturmasının içeriğinin ne olduğu, bu soruşturmanın terfiye neden ve nasıl olumsuz etki ettiği açıklanmadan davanın reddedilmesinin haksızlık olduğunu ileri sürerek adil yargılanma hakkı, eşitlik ilkesi ve masumiyet karinesinin ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın ayrılmaz bir parçası olan gerekçeli karar hakkı üzerinde titizlikle durmuştur. Bu temel anayasal hak, kişilerin mahkemeler önünde adil ve hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve keyfî kararların önüne geçmeyi hedeflemektedir. Anayasa'nın Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 141 hükmü, "Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır." amir hükmünü içermektedir. Bu genel ve bağlayıcı kural uyarınca mahkemelerin, yargılama sırasında taraflarca ileri sürülen, davanın sonucunu etkileyebilecek ya da değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmalara karar gerekçesinde makul, ilgili ve yeterli bir düzeyde yanıt vermesi hukuki bir zorunluluktur.

Yerleşik yargısal içtihat prensiplerine göre, bir mahkeme kararında sadece şeklî anlamda yüzeysel bir gerekçenin bulunması, o kararın anayasal denetimden geçebilmesi için yeterli kabul edilemez. Gerekçenin aynı zamanda somut olayla bağdaşır, makul olması ve tarafları tatmin edecek mantıksal bir örgüye sahip olması şarttır. Makul bir gerekçe; mahkemenin dava konusu maddi olay ve olguları ne şekilde kanıtladığını, delilleri hangi süzgeçten geçirerek değerlendirdiğini, mevcut hukuk kurallarını somut uyuşmazlığa nasıl uyguladığını ve sahip olduğu takdir yetkisini hangi haklı sebeplerle kullandığını şüpheye yer bırakmayacak biçimde açıkça ortaya koymalıdır.

Ayrıca, idari yargılama usulünde kanun yolu incelemesi yapan istinaf veya temyiz mercileri, ilk derece mahkemesinin kararını yerinde bulduklarında bu karara doğrudan atıf yaparak onama kararı verebilirler. Ancak, yerel mahkemenin esasa çok ciddi etkisi olan iddiaları tamamen cevapsız bıraktığı hâllerde, kanun yolu merciinin de bu esaslı itirazlara sessiz kalarak sadece atıf yapmakla yetinmesi, adil yargılanma hakkının en temel ayaklarından biri olan gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda derece mahkemelerinin karar süreçlerini ve başvuruya konu edilen yargılama pratiklerini titizlikle incelemiştir. Başvurucunun komiser rütbesine terfi ettirilmemesi işlemine karşı açılan davada, idare mahkemesinin yalnızca başvurucu hakkında yürütülen ve henüz sonuçlanmamış olan bir ceza soruşturmasının varlığına dayanarak davayı reddettiği saptanmıştır. Mahkemenin karar gerekçesinde, ilgili ceza soruşturması dosyasında yer alan bilgilerin, belgelerin veya iddiaların başvurucunun terfi etmesine, yürüteceği görevin niteliğine ve liyakatine nasıl bir olumsuz etkide bulunduğu tartışılmamıştır.

Yüksek Mahkeme, ceza yargılamasında elde edilen verilerin, masumiyet karinesine saygı gösterilmek kaydıyla idari işlemlerde dikkate alınmasının önünde hukuki bir engel bulunmadığını belirtmiştir. Ancak mahkemenin, söz konusu ceza soruşturmasındaki olguları derinlemesine irdeleyerek bu durumun terfi işlemine olan olumsuz etkisini somutlaştırması gerektiğine vurgu yapılmıştır. Somut olayda ise idare mahkemesinin, soruşturmada yer alan bilgi ve belgeleri hiç değerlendirmeden, soyut ve genel geçer bir şekilde idarenin takdir yetkisine atıf yaparak hüküm kurduğu tespit edilmiştir.

Bununla birlikte, ilk derece mahkemesinin kararında yer alan bu ciddi gerekçe eksikliği, istinaf incelemesini yürüten bölge idare mahkemesi tarafından da giderilmemiştir. Bölge idare mahkemesinin, başvurucunun istinaf aşamasında dile getirdiği esaslı itirazlara hiçbir şekilde ayrı ve açık bir yanıt vermediği, yalnızca yerel mahkeme kararına atıf yaparak istinaf başvurusunu kesin olarak reddettiği görülmüştür. Anayasa Mahkemesi, yargılama sürecini bir bütün olarak ele aldığında, uyuşmazlığın esasına ve davanın sonucuna doğrudan etki edecek hususların cevapsız bırakılmasının hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerini de zedelediğine dikkat çekmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine hükmederek başvuruyu kabul etmiştir.