Anayasa Mahkemesi Ferudun Çelik Kararı 2022/81166 B.

Bu karar, vatandaşların mülkiyet haklarını korumak amacıyla başvurdukları yargısal yolların, sonradan yürürlüğe giren kanuni düzenlemelerle işlevsiz hâle getirilmesinin hukuka aykırı olduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bireylerin meşru bir beklenti ile yargı mercileri önünde açtıkları davalarda, yasa koyucunun geriye dönük etkiler doğuracak veya devam eden yargılamalardaki tahsil kabiliyetini sıfırlayacak şekilde müdahalelerde bulunması, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının özüne dokunmaktadır. Anayasa Mahkemesi bu kararıyla, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerinin altını bir kez daha çizerek, kişilerin alacaklarını tahsil etmek için işlettikleri mekanizmaların devlet eliyle boşa çıkarılamayacağını vurgulamaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi oldukça yüksektir. Özellikle şirketlere yatırılan paraların iadesi amacıyla açılan davalarda, yargılama sürerken yapılan yasal değişikliklerle borçluların sorumluluktan kurtarılması veya alacağın tahsilinin kanunen engellenmesi durumunda mahkemelerin nasıl bir yol izlemesi gerektiği yönünde güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır. Anayasa Mahkemesinin "Turgay Kılıç" kararındaki ilkelere doğrudan atıf yapması, bu tür yapısal sorunların bireysel başvuru mekanizmasında artık yerleşik bir ihlal nedeni olarak görüldüğünü kanıtlamaktadır. Uygulamadaki önemi bakımından, yerel mahkemelerin sadece kanun metnini lafzi olarak uygulamakla yetinmemesi, anayasal güvenceleri ve mülkiyet hakkının korunmasına yönelik ihlalleri de gözetmesi gerektiği mesajını vermektedir. İhlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama kararı verilmesi, mağduriyetlerin giderilmesi için teorik değil, pratik ve etkili bir yargısal yolun mevcudiyetini de güvence altına almaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, geçmişte ticari bir şirkete yatırdığı paranın tarafına iade edilmemesi üzerine mağduriyet yaşamıştır. Söz konusu mağduriyetini gidermek ve alacağını tahsil edebilmek amacıyla ilgili şirkete karşı alacak ve iade davası açmıştır. Ancak, yerel mahkeme nezdinde söz konusu yargılama henüz devam ederken yasa koyucu tarafından yeni bir kanuni düzenleme hayata geçirilmiştir. Yürürlüğe giren bu yasal düzenleme, başvurucunun taraf olduğu davaya ve alacak iddialarına doğrudan etki etmiş, şirketten parasını tahsil etme imkânını hukuken tamamen ortadan kaldırmıştır. Başvurucu, adalete erişim yolunun ve alacağını tahsil etme hakkının yasa ile elinden alındığını belirterek mülkiyet hakkının ve bu hakka bağlı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Temel uyuşmazlık, yasal bir müdahale ile devam eden hukuki bir davanın işlevsiz bırakılması noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 ile düzenlenen etkili başvuru hakkı çerçevesinde bir hukuki değerlendirme yapmıştır. Mülkiyet hakkı, bireylerin sahip oldukları ekonomik ve mali değerler üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunabilmelerini ve bu hakka yönelik her türlü haksız veya ölçüsüz müdahaleye karşı korunmayı güvence altına alır.

Etkili başvuru hakkı ise, anayasal hakları ihlal edilen bireylerin makul ve erişilebilir idari veya yargısal yollara başvurarak mağduriyetlerinin etkili bir biçimde giderilmesini isteme hakkını ifade eder. Bir hakkın yalnızca teorik düzeyde veya kâğıt üzerinde kalmaması, pratikte de tam manasıyla korunabilmesi için devletin uygun hukuki yolları açık tutması ve bu yolların işlevselliğini her koşulda koruması zorunludur.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, bireylerin alacaklarını tahsil edebilmek için yargı yollarına başvurmalarının ardından, yasa koyucu tarafından sonradan yürürlüğe giren yasal düzenlemelerle bu başvuru yollarının etkisiz hâle getirilmesi veya davanın başarı şansının tamamen yok edilmesi anayasal güvencelere açıkça aykırılık teşkil eder. Anayasa Mahkemesi, bu konudaki yaklaşımını daha önceki yerleşik emsal kararları ile belirlemiş olup, devam eden yargılamalara yasa yoluyla müdahale edilerek mülkiyet hakkının kullanımının imkânsız kılınmasının etkili başvuru hakkını zedeleyeceğine hükmetmiştir. Devlet, bireylerin yasal yolları işletme imkânını ellerinden alacak nitelikte geriye dönük kanuni düzenlemeler yapmaktan kaçınmak ve uyuşmazlıkların adil bir biçimde yargı önünde çözülmesini temin etmekle doğrudan yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruya konu olan olayı değerlendirirken, başvuranın yatırdığı paranın iadesini sağlamak amacıyla uygun hukuki yolları işlettiğini ve usulüne uygun şekilde dava açarak yasal mekanizmaları harekete geçirdiğini tespit etmiştir. Ancak söz konusu yargılama süreci devam ederken yasa koyucu tarafından yürürlüğe konulan yeni kanuni düzenleme ile bu uyuşmazlık alanında alacağın tahsil edilme imkânı tamamen ortadan kaldırılmıştır. Bu durum, başvurucunun mülkiyet hakkını korumak için başvurduğu meşru yargısal yolun, bizzat devletin yasal bir tasarrufu neticesinde işlevsiz bırakılması anlamına gelmektedir.

Yüksek Mahkeme, bu hukuki ihtilafı incelerken daha önce benzer olaylar hakkında verdiği Turgay Kılıç kararına atıfta bulunarak, somut uyuşmazlığa uygulanacak anayasal ilkeleri hatırlatmıştır. Anılan içtihat çerçevesinde, kişinin alacağını elde etme umuduyla açtığı davanın, yargılama esnasında çıkarılan bir kanun ile tahsil edilemez hâle getirilmesi, sadece bir mülkiyet ihlali değil, aynı zamanda hak arama yollarının etkisiz kılınması sorunudur. İlgili değerlendirmede, somut başvuruda açıklanan bu anayasal ilkelerden ve varılan sonuçtan ayrılmayı gerektiren herhangi bir istisnai veya farklı durum bulunmadığı açıkça ifade edilmiştir.

Başvurucunun uygun hukuki mekanizmaları işletme imkânından kanun yoluyla mahrum bırakılması, Anayasa'nın güvence altına aldığı temel hakların teorik düzeyde kalmasına sebebiyet vermiştir. Başvuru konusu süreçte, devletin kanuni müdahalesi nedeniyle yargılamanın başarıya ulaşma kapasitesi bütünüyle yok edilmiş ve hak arama hürriyetinin özü zedelenmiştir. Bu tespitler doğrultusunda mağduriyetin giderilmesi için yegâne ve etkili yolun, yerel mahkeme nezdinde yeniden yargılama yapılarak ihlal sonuçlarının ortadan kaldırılması olduğu belirlenmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, mülkiyet hakkı ile bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla dosyanın yeniden yargılama yapılmak üzere ilk derece mahkemesine gönderilmesi yönünde başvuruyu kabul etmiştir.