Anayasa Mahkemesi Abdulhadi Oğuz ve Diğerleri Kararı 2023/8548 B.

Bu karar, haklarında ceza kovuşturması devam eden avukat adaylarının baro levhasına yazılma taleplerinin doğrudan ve kategorik olarak bekletilmesinin hukuka aykırı olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, idare ve yargı mercilerinin, masumiyet karinesini zedeleyecek şekilde, sadece bir ceza yargılamasının varlığını gerekçe göstererek kişilerin mesleki faaliyetlerini süresiz veya belirsiz bir şekilde engellemesinin özel hayata saygı hakkını ihlal ettiğini belirlemiştir. Yargı makamlarının, baroların ve Türkiye Barolar Birliğinin takdir yetkisini kullanırken somut olayın özelliklerini ve kovuşturmaya konu eylemin niteliğini detaylıca değerlendirmesi gerektiği vurgulanmıştır.

Benzer davalar açısından bu karar, avukatlığa kabul süreçlerinde idare mahkemelerinin yerindelik denetimi yapamayacağını ve meslek kuruluşlarının takdir yetkisini daraltıcı yorumlardan kaçınması gerektiğini göstermesi bakımından güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Uygulamada, sırf hakkında bir ceza davası bulunduğu için mesleğe kabul edilmeyen adaylar yönünden yeni bir hukuki sınır çizilmiş olup, idari ve yargısal makamların ret veya bekletme kararlarında artık çok daha somut, bireyselleştirilmiş ve mesleğin onuruyla doğrudan bağlantılı gerekçeler sunması zorunlu hale gelmiştir. Karar, avukatlık mesleğine girişte keyfiliği önleyici ve hak arama hürriyetini güçlendirici temel bir dayanak noktasıdır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, avukatlık stajını başarıyla tamamlayan ve baro levhasına yazılmak isteyen adaylar ile Adalet Bakanlığı arasındaki hukuki süreçten kaynaklanmaktadır. Başvurucular, barolara kayıt için başvurmuş ve bu talepleri ilgili barolar ile Türkiye Barolar Birliği tarafından uygun bulunarak kabul edilmiştir. Ancak Adalet Bakanlığı, başvurucular hakkında devam eden ceza kovuşturmaları bulunduğu gerekçesiyle kararları yeniden görüşülmek üzere geri göndermiş, Türkiye Barolar Birliğinin kabul kararında ısrar etmesi üzerine ise iptal davaları açmıştır. İdare mahkemeleri, devam eden kovuşturmaları gerekçe göstererek başvurucuların baro levhasına yazılma işlemlerinin kovuşturma sonuna kadar bekletilmesine karar vermiştir. Başvurucular, haklarındaki ceza davaları sonuçlanmadan peşinen suçlu muamelesi gördüklerini, mesleklerini icra edemediklerini ve özel hayatlarına haksız müdahalede bulunulduğunu belirterek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken temel olarak 1136 sayılı Avukatlık Kanunu m. 5 ve 1136 sayılı Avukatlık Kanunu m. 8 hükümlerini merkeze almıştır. İlgili kanuni düzenlemelere göre, kasten işlenen bir suçtan dolayı iki yıldan fazla hapis cezası alanlar veya anayasal düzene ve devletin güvenliğine karşı suçlar gibi belirli katalog suçlardan mahkûm olanlar avukatlık mesleğine kabul edilmezler. Ancak adayın bu suçlardan dolayı hakkında sadece kamu davası açılmış olması durumunda, 1136 sayılı Kanun m. 5 uyarınca baroya kabul isteği hakkındaki kararın kovuşturmanın sonuna kadar bekletilmesine karar "verilebilir". Kanun koyucu burada idareye mutlak bir ret veya bekletme zorunluluğu yüklememiş, aksine bir takdir yetkisi tanımıştır.

Mahkeme, uyuşmazlığı aynı zamanda Anayasa'nın 20. maddesinde düzenlenen özel hayata saygı hakkı çerçevesinde değerlendirmiştir. Yerleşik içtihat prensiplerine göre, bir kişinin mesleğini icra etmesinin engellenmesi, doğrudan o kişinin sosyal ilişkilerini, itibarını ve hayatını idame ettirmesini etkilediğinden özel hayata saygı hakkının koruması altındadır. Temel hak ve özgürlüklere yapılacak müdahalelerin Anayasa'nın 13. maddesi gereğince kanuni bir dayanağının olması, meşru bir amaca hizmet etmesi ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun, ölçülü bir müdahale olması şarttır. Yargı makamları, idarenin takdir yetkisini denetlerken bu yetkiyi tamamen ortadan kaldıracak veya kanunun öngörmediği şekilde daraltacak yorumlardan kaçınmalı, her somut olayın kendi şartları içinde adil bir denge gözetmelidir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların baro levhasına yazılma taleplerinin bekletilmesine yönelik idare mahkemesi kararlarını incelediğinde, söz konusu müdahalenin özel hayata saygı hakkına yönelik kanuni dayanağı bulunduğunu ve kamu düzeninin sağlanması açısından meşru bir amaç taşıdığını tespit etmiştir. Ancak, müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluğu ve ölçülülüğü kriterleri bakımından derinlemesine bir analiz yapılmıştır.

Kararda, 1136 sayılı Kanun m. 5 hükmünün, hakkında kovuşturma bulunan adayların baroya kabulünü doğrudan ve mutlak bir şekilde yasaklamadığı, bilakis ilgili barolara ve onay mercii olarak Türkiye Barolar Birliğine bu konuda geniş bir takdir yetkisi tanıdığı vurgulanmıştır. Somut olayda, barolar ve Türkiye Barolar Birliği bu takdir yetkilerini başvurucuların lehine kullanarak mesleğe kabullerini uygun görmüştür. Buna karşın iptal davalarına bakan idare mahkemeleri, sadece kovuşturmanın varlığını tek başına yeterli görerek; kovuşturmanın niteliğini, iddia edilen eylemin ağırlığını ve başvurucuların mesleği icra etmelerine engel oluşturacak somut bir durum olup olmadığını hiç tartışmadan bekletme kararı vermiştir.

Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerinin bu yaklaşımının, kanun koyucunun meslek kuruluşlarına tanıdığı takdir yetkisini fiilen işlevsiz hale getirdiğini ve kanunun kapsamını öngörülemez biçimde genişlettiğini belirlemiştir. Yargı makamlarının yetkisinin, barolarca kullanılan takdir yetkisinin salt hukuka uygunluk denetimiyle sınırlı olması gerekirken, idarenin yerine geçerek yerindelik denetimi yapar gibi karar vermesi ölçülülük ilkesiyle bağdaşmamaktadır. Başvurucuların yıllarca sürebilecek ceza davaları sonuçlanıncaya kadar, masumiyet karinesi göz ardı edilerek mesleklerini icra edememeleri, onlara orantısız ve aşırı bir külfet yüklemiştir. İdare mahkemeleri, uygulanan tedbirin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya koyamamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucuların baro levhasına yazılma taleplerinin devam eden kovuşturmalar gerekçe gösterilerek bekletilmesinin özel hayata saygı hakkını ihlal ettiği yönünde karar vermiştir.