Makale

Modern iş hukuku uygulamalarında, işçinin fiziksel ve ruhsal bütünlüğünün korunması yükümlülüğü yalnızca işyeri sınırları içindeki kapalı hiyerarşik ilişkilerle veya mesai arkadaşlarıyla olan etkileşimlerle sınırlı kalmamakta, işçinin mesleki faaliyetlerini icra ederken zorunlu olarak temas ettiği tüm dış aktörleri de geniş bir çerçevede kapsamaktadır. Özellikle sahada aktif olarak görev yapan ve sürekli halkla veya kurumlarla iletişim halinde olan meslek gruplarında, üçüncü kişiler tarafından uygulanan sözlü taciz eylemleri, çalışanların huzurunu bozan ciddi bir risk faktörüdür. Bununla birlikte, dış otoritelerin baskısıyla şekillenen ekonomik şantaj temelli kurumsal mobbing olguları da, modern hukuki uyuşmazlıkların temelini oluşturmaya başlamıştır. Gazetecilik faaliyeti yürütülürken karşılaşılan kamu otoriteleri, finansal gücü elinde bulunduran haber kaynakları ve dijital mecralardaki kontrolsüz aktörler, işverenin klasik denetim alanı dışında gibi görünse de işçinin çalışma koşullarını doğrudan ve bazen yıkıcı şekilde etkilemektedir,. Bu kapsamda, çalışanların mesleki faaliyetleri sırasında dışarıdan maruz kaldıkları bu ağır psikolojik saldırılar ve basın kuruluşlarının ekonomik bağımlılıkları üzerinden işçilere sirayet eden sistemsel baskılar, işçi-işveren ilişkileri bağlamında yeniden ve çok daha dikkatli bir şekilde yorumlanmalıdır. İşverenlerin dışarıdan gelen bu dışlayıcı müdahalelere karşı ne ölçüde sorumluluk taşıdığı ve makro düzeydeki ekonomik şantajların işyerindeki çalışma barışını nasıl bozduğu, iş hukukunun temel koruyucu ilkeleri ışığında ihtiyatlı bir şekilde analiz edilmelidir.

İş İlişkilerinde Üçüncü Kişiler Tarafından Uygulanan Sözlü Taciz

Çalışma hayatında işçilerin muhatap olmak zorunda kaldığı müşteri, tedarikçi, haber kaynağı veya sıradan vatandaşlar gibi üçüncü kişilerin gerçekleştirdiği sözlü taciz eylemleri, iş hukuku doktrini kapsamında giderek büyüyen ve ciddiyetle ele alınması gereken bir inceleme alanı yaratmaktadır. Sıklıkla sahada haber takibi yapan gazeteciler ve muhabirler, iletişimde bulundukları esnaf, kamu görevlisi veya haber kaynakları tarafından uygunsuz teklifler, rahatsız edici hitaplar veya mesleki sınırları aşan ağır sözlü müdahalelerle karşılaşabilmektedir,. Örneğin, haber kaynağı olarak iletişim kurulan veya röportaj yapılan kişilerin mesai saatleri dışında gönderdikleri rahatsız edici metin mesajları veya kurulan temasın rıza dışı kişisel bir taciz boyutuna ulaşması, işçinin çalışma alanındaki psikolojik güvenliğini doğrudan ve açıkça tehdit eden unsurlar olarak değerlendirilmelidir. Bunun yanı sıra, kamu otoriteleri veya kolluk kuvvetleri gibi dış aktörlerin çalışanlara yönelik alaycı, mesleki onuru küçümseyici veya fiziki görünüme dair uygunsuz sözlü yorumları da çalışma barışını temelinden bozan eylemlerdir. Bu tür davranışlar, işçinin ruhsal bütünlüğüne zarar veren, çalışma motivasyonunu düşüren ve işveren müdahalesi gerektiren nitelikli eylemler kategorisinde ele alınmaya son derece müsaittir.

Üçüncü kişilerce gerçekleştirilen bu tür sözlü taciz eylemleri, modern çağın getirdiği iletişim alışkanlıklarıyla birlikte yalnızca fiziksel dünyada veya yüz yüze iletişimde değil, aynı zamanda dijital mecralarda da işçilerin karşısına sıklıkla çıkmaktadır. Özellikle sosyal medyanın ve anlık mesajlaşma uygulamalarının yaygınlaşmasıyla birlikte, anonim kitleler veya kimliği bilinen haber kaynakları tarafından çevrimiçi ortamda gerçekleştirilen sözlü saldırılar, çalışanların stres seviyesini muazzam ölçüde artırmakta ve mesleki kimliklerine ciddi boyutlarda zararlar vermektedir. Gerek fiziksel sahada haber kaynaklarından gelen ve mesleki sınırları ihlal eden uygunsuz davetler, gerekse de dijital ağlar üzerinden mesai mefhumu gözetmeksizin yapılan rahatsız edici takipler, üçüncü kişi tacizi kavramının modern iş yaşantısındaki en belirgin ve tehlikeli yansımalarıdır,,. Hukuki açıdan bakıldığında, işverenin çalışma ortamını güvenli kılma ve işçiyi koruma yükümlülüğü, işçinin dijital ve fiziksel sahada maruz kaldığı bu tür çok boyutlu saldırıları da içerecek şekilde geniş yorumlanmaya son derece müsaittir. Bu geniş yorum, işçinin korunması ilkesinin doğal ve hukuki bir sonucudur.

İşverenin Gözetme Borcu ve Dış Müdahalelere Karşı Sorumluluğu

İşçinin üçüncü kişiler tarafından uğradığı çok boyutlu sözlü taciz vakalarında, iş hukukunun en temel ve emredici prensiplerinden biri olan işçiyi gözetme borcu doğrudan devreye girmektedir. İşveren, yalnızca kendi bünyesindeki yöneticilerin veya eş değerdeki hiyerarşik mesai arkadaşlarının değil, aynı zamanda işin niteliği ve ifası gereği temas edilen üçüncü kişilerin de işçiye yönelik tacizkâr eylemlerini engellemekle ve önleyici tedbirler almakla mükelleftir. Bir çalışanın sahada görevini yaparken karşılaştığı ağır rahatsız edici tutumları veya sosyal medya üzerinden kendisine yöneltilen sınır tanımaz taciz mesajlarını işverene bildirmesi durumunda, işverenin derhal ve proaktif bir şekilde koruyucu tedbirler alması gerekmektedir. Gerekli durumlarda, söz konusu üçüncü kişi veya dış kurumlarla olan ticari ya da mesleki ilişkinin geçici veya kalıcı olarak sonlandırılması veya işçinin güvenliğinin tehlikede olduğu o spesifik bölgeden uzaklaştırılarak alternatif bir çalışma düzeni sağlanması beklenir. Bu bağlamda, işveren, işin yürütümünden kaynaklanan her türlü dış kaynaklı psikolojik ve sözlü şiddet riskine karşı kurumsal bir önleyici sistem kurmakla yasal olarak görevlendirilmiştir.

İşverenin kendisine ulaştırılan bu tür üçüncü kişi kaynaklı dış taciz bildirimlerine kayıtsız kalması veya işçinin fiziksel ve psikolojik güvenliğini sağlamaya yönelik somut adımları atmaktan ısrarla imtina etmesi, iş hukuku boyutuyla oldukça ağır sonuçlar doğurma potansiyeli taşır. Bu tür bir kayıtsızlık veya eylemsizlik hali, işçiye iş sözleşmesini haklı fesih imkânı doğurabilecek derecede ciddi bir ihmal olarak hukuki sonuçlar yaratabilir ve tazminat yükümlülüklerini tetikleyebilir. Hukuk sistemi, işverenin kendi kontrolü dışındaki kişilerin eylemlerinden doğrudan sorumlu tutulmasını mutlak olarak öngörmese de, tehlikeyi öğrenmesine rağmen pasif kalarak işçisini bu tacizkar ortama terk etmesini kesinlikle himaye etmemektedir. Bu aşamada işverenin temel ve öncelikli yükümlülüğü, kendisine ulaşan dış müdahale ve taciz iddialarını ciddiyetle ve derhal incelemek, çalışanı koruyucu psikolojik veya fiili güvenlik tedbirlerini gecikmeksizin hayata geçirmek ve işyerinde tacize karşı geliştirilen sıfır tolerans politikasını dış aktörlere karşı da fiilen ve cesaretle işletmektir. Bu proaktif tutum, hukuki korumanın temel dayanağıdır.

Çevrimiçi Dış Taciz Vakalarının Yenilikçi Hukuki Çerçevesi

Günümüzde çalışma alanının klasik fiziksel mekânların ve ofis binalarının ötesine geçerek geniş dijital ortamlara taşınması, çalışanların çevrimiçi ağlar üzerinden de dış kaynaklı psikolojik saldırılara sürekli olarak maruz kalmasına yol açmıştır. Özellikle kamuoyu ve vatandaşlar ile doğrudan etkileşim halinde olan gazetecilik gibi dışa dönük mesleklerde, kurumsal veya mesleki sosyal medya hesapları üzerinden gelen rahatsız edici mesajlar, tehditkâr yorumlar ve sanal takipler, işin ayrılmaz ama oldukça yıpratıcı ve tehlikeli bir parçası haline gelmiştir,. Hukuki perspektiften değerlendirildiğinde, işçinin tamamen mesleki faaliyetini icra ederken kullandığı teknolojik araçlara ve dijital hesaplara yöneltilen bu tür sınır aşan saldırılar, basit bir siber zorbalığın ötesine geçmektedir. Bu tür saldırılar, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı kapsamında, işçinin ruhsal sağlığını bozan bir iş kazası veya mesleğe bağlı gelişen psikolojik bir yıpranma riski olarak bile ele alınabilecek hukuki potansiyele sahiptir. Bu bağlamda, işverenlerin acilen dijital güvenlik politikaları oluşturmaları ve çalışanlarını koruyacak kurumsal mekanizmalar geliştirmeleri modern hukukun zorunlu kıldığı bir gereklilik haline gelmektedir.

Ekonomik Şantaj Temelli Kurumsal Mobbing Olgusu

İşyerlerindeki psikolojik taciz mekanizmaları, her zaman işveren veya hiyerarşik üstler tarafından kişisel husumetlerle, rekabet duygusuyla veya işçiyi doğrudan uzaklaştırma kastıyla başlatılmaz; bazen de dış aktörlerin ağır ekonomik baskılarının kurum içine yansıması sonucunda tamamen sistemsel ve yapısal bir hal alır. Örneğin yerel basın kuruluşlarının hayatta kalabilmesi ve ticari faaliyetlerini sürdürebilmesi için belediyeler veya diğer güçlü kamu otoritelerinin reklam bütçelerine, aboneliklerine ve resmi ilanlarına sıkı sıkıya bağımlı olması, bu kuruluşların editoryal ve kurumsal bağımsızlıklarını kaybetmelerine neden olmaktadır,. Bu ağır bağımlılık durumu, basın kuruluşlarını çok net bir ekonomik şantaj mekanizması ile yüzleşmeye zorlamaktadır. Kamu otoritelerinin veya güçlü finansal yapıların, kendileriyle mali anlaşma yapmayan, beklentilerini karşılamayan veya eleştirel haberler yayınlayan basın kuruluşlarına bütçe kesintisi gibi cezalandırıcı yöntemlerle mobbing uygulaması, literatürde nadir işlenen ancak oldukça yaygın olan kurumsal düzeyde bir psikolojik şiddet ve yıldırma türü olarak karşımıza çıkmaktadır.

Çalışılmayan belediyelerin veya finansörlerin uyguladığı bu sistematik mobbing ve bütçe kısıtlaması şeklindeki ağır dış baskılar, yalnızca şirket patronlarını veya imtiyaz sahiplerini etkilemekle kalmaz; sahada fiilen görev yapan, haber üreten ve kurumun yeni yayın politikasına göre hareket etmek zorunda bırakılan işçileri de doğrudan ve yıkıcı şekilde etkiler. Söz konusu kurumsal mobbing, işverenin tamamen ekonomik hayatta kalma kaygılarıyla hareket ederek dış otoritelerin yersiz taleplerine boyun eğmesine ve bu ezici dış baskıyı kendi çalışanlarına doğrudan veya dolaylı olarak yansıtmasına sebebiyet vermektedir,. Güçlü bürokratik figürler veya kurumlar hakkında olumsuz haber yapamama zorunluluğu getirilmesi veya sadece olumlu haber yapılması şartıyla bütçe ayrılması gibi etiğe ve hukuka aykırı ekonomik şantaj pratikleri,, gazetecilerin mesleki onurlarını ve çalışma şevklerini zedelemektedir. Bu dış yönlendirmeli kurumsal baskı ortamı, çalışanları sürekli bir otosansür ve korku sarmalı altında çalışmaya zorlayarak,, çalışma ortamını psikolojik bir harp alanına dönüştürmekte ve iş etiğini temelinden sarsmaktadır.

Kurumsal Baskıların İşçi Üzerindeki Etkileri ve Hukuki Güvencesizlik

Makro düzeydeki ekonomik bağımlılıklar ve üçüncü kişi konumundaki güçlü kurumların dış müdahaleleri sonucunda oluşan kurumsal mobbing ortamı, çalışanlar üzerinde telafisi son derece güç, yıkıcı ve kalıcı etkiler bırakmaktadır. Bu durum, modern çalışma sosyolojisinde prekarya olarak adlandırılan derin ve kronik bir güvencesizlik, aidiyetsizlik ve geleceksizlik hissi yaratmaktadır. İşverenlerin, dış aktörlerin uyguladığı reklam kesintisi, sözleşme iptali veya kurumsal olarak tamamen dışlama gibi ağır ticari tehditlerine karşı zayıf ve savunmasız kalması, içerideki çalışanların çok düşük yasal standartlarda, genellikle asgari ücret seviyelerinde, çalışmalarına yol açmaktadır. Bu ekonomik darboğaz, çalışanların her an işten çıkarılma veya kurumun kapanması korkusuyla yüksek stres altında mesailerini sürdürmelerine neden olmaktadır,. Dış ekonomik şantajlara direnemeyen ve kurum kültürünü kaybeden işyerlerinde, işçiler yalnızca maddi kayıplar yaşamakla kalmaz, aynı zamanda mesleki bağımsızlıklarını yitirmenin ve dış baskılara boyun eğmenin verdiği ağır bir psikolojik çöküntüyle de uzun soluklu bir mücadele etmek zorunda kalırlar,.

İş hukuku dogmatiği bakımından yaklaşıldığında, işçinin iradesi dışında gelişen ve kurumu saran sistematik ekonomik baskılara, şantajlara ve sansür dayatmalarına maruz bırakılması, işçi sağlığı ve çalışma koşullarının esaslı bir şekilde, üstelik sürekli olarak ihlali olarak değerlendirilebilir. İşverenlerin, üçüncü kişi kurumların dayattığı ve kurumun tarafsızlığını yok eden sansür veya otosansür taleplerini, işçiye zorla uygulatması ve aynı zamanda işçinin yasal standartların çok altındaki ücret seviyelerine mahkûm edilmesi, iş sözleşmesinin devamını işçi açısından dürüstlük kuralı çerçevesinde çekilmez bir hale getirebilir. Her ne kadar yargısal süreçlerde kurumsal dış mobbingin doğrudan içerideki işverene atfedilmesi hususunda oldukça katı ve ihtiyatlı bir yaklaşım benimsense de, işverenin bu dış baskıları işçiyi ezmek, sindirmek veya haksız şekilde istifaya zorlamak için bir fırsat veya araç olarak kullanması hukuk düzeni tarafından kesinlikle korunmamaktadır. Ekonomik şantajlar neticesinde oluşan bu boğucu ve yıpratıcı çalışma ortamında, maruz kaldığı kurumsal psikolojik taciz baskısını temel alan işçinin yasal yollara başvurma hakkı mevcuttur.

Sonuç itibarıyla, modern işçi-işveren ilişkilerinde giderek artan mobbing ve psikolojik şiddet vakaları, geleneksel anlamda sadece aynı fiziksel çatı altında çalışan bireyler veya yöneticiler arasındaki kişisel çatışmalardan ibaret görülmemelidir. Üçüncü kişiler tarafından sahada aktif olarak çalışılırken veya dijital iletişim mecralarında yöneltilen haksız sözlü tacizler, ile kamu ve özel sektör otoritelerinin mali ve idari güçlerini kullanarak işyerleri üzerinde kurdukları ekonomik şantaj temelli kurumsal mobbing eylemleri,, günümüz iş hukukunun en karmaşık, çözümü zor ve yıpratıcı sorun alanlarını oluşturmaktadır. İşverenin kanundan doğan işçiyi gözetme borcu, sadece içerideki değil, bu dış kaynaklı tehditleri de proaktif bir biçimde bertaraf edecek önleyici idari adımların atılmasını ve işçiye güvenli, psikolojik baskıdan tamamen uzak bir çalışma ortamının sağlanmasını katı bir şekilde emretmektedir. Bu tür çok boyutlu, aktörü bol taciz ve kurumsal baskı süreçlerinde, yasal koruma mekanizmalarının etkin bir şekilde işletilebilmesi ve mağdur işçi haklarının en üst düzeyde korunabilmesi adına, her olayın kendi spesifik ticari ve sosyal koşulları içinde, son derece ihtiyatlı, özenli ve çok yönlü bir hukuki süzgeçten geçirilmesi mutlak surette elzemdir.