Türk Yargılamasında E-Duruşma Usulü ve Şartları

Bilişim teknolojilerinin hızla gelişmesi ve özellikle pandemi döneminin getirdiği zorunluluklar, Türk yargı sisteminde dijitalleşmeyi ivmelendirmiştir. Bu dönüşümün en önemli yansımalarından biri olan e-duruşma, mahkeme salonu sınırlarını aşarak adalete erişimi kolaylaştıran yenilikçi bir hukuki müessesedir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 149. maddesinde yapılan temel değişiklikler ve akabinde yürürlüğe giren yönetmelik ile şekillenen bu usul, eş zamanlı ses ve görüntü nakli aracılığıyla yargılama süjelerinin bulundukları yerden usul işlemlerini gerçekleştirmesine olanak tanır. Bir bilişim hukuku uzmanı perspektifiyle yaklaşıldığında, e-duruşma salt bir video konferans aracı değil, aynı zamanda güvenli elektronik iletişim altyapısına dayanan, UYAP sistemine entegre edilmiş hukuki bir prosedürdür. Uygulamanın temel amacı, uyuşmazlıkların çözümünde zaman ve masraf tasarrufu sağlamak, mahkemelerin iş yükünü optimize etmek ve adaletin tecellisini hızlandırmaktır. Yasal çerçevenin titizlikle çizildiği bu usul, avukatlar ve davacılar için hukuki korumaya erişimde esneklik sağlarken, teknik ve şekli şartların harfiyen yerine getirilmesini emreder.

E-Duruşma Talebi ve Şekli Şartların Değerlendirilmesi

E-duruşma usulünün işletilebilmesi için kanun koyucu birtakım şekli şartlar öngörmüştür. Eski düzenlemelerin aksine, güncel hukukumuzda her iki tarafın rızasının aranması şartı terkedilmiş; taraflardan birinin talebi üzerine mahkemenin bu usulün uygulanmasına karar verebileceği benimsenmiştir. Avukatlar, UYAP Avukat Portalı veya CELSE mobil uygulaması üzerinden duruşma gününden en az iki iş günü önce (uygulamada 24 saat kuralı da gözetilerek) gerekçeli olarak e-duruşma talebini mahkemeye iletmelidir. Hakimin bu talebi değerlendirirken geniş bir takdir yetkisi bulunmakla birlikte, red kararlarının mutlaka somut ve hukuki bir gerekçeye dayanması şarttır. Hakkın kötüye kullanılması, yargılamayı sürüncemede bırakma amacı veya teknik engellerin varlığı hallerinde talep reddedilebilir. Ayrıca hakim; tanık, bilirkişi veya uzmanın resen e-duruşma yoluyla dinlenilmesine karar verebilir. Hastalık, yaşlılık veya engellilik gibi dezavantajlı durumlarda ise, yargılamaya katılımı güvence altına almak adına bu kişilerin e-duruşma yoluyla dinlenilmelerine yasal olarak öncelik verilmektedir.

Maddi Şartlar: Mekânsal ve Teknik Uygunluk

E-duruşmanın hukuki geçerliliğini koruyabilmesi için gerekli olan maddi şartlar, mekânsal ve teknik yeterliliklerden oluşur. E-duruşma sistemine bağlanılacak konumun, her türlü etki ve yönlendirmeden uzak, ilgilinin yüz ifadelerini ve davranışlarını net şekilde gözlemlemeye imkân tanıyan bir yer olması zorunludur. Avukatlar genellikle kendi hukuk bürolarından, baro odalarından veya adliyede tahsis edilen özel alanlardan sisteme dâhil olabilmektedir. Teknik açıdan ise minimum 8MBit internet bağlantısı, kaliteli donanım ve UYAP ile tam uyumlu yazılım altyapısının sağlanması, yargılama esnasında yaşanabilecek hukuki hak kayıplarını önlemek adına tarafların yükümlülüğündedir. Zira teknik aksaklıklar sebebiyle kesintiye uğrayan bir duruşma, hakimin takdirine göre ertelenebilir veya duruşma usulü sekteye uğrayabilir. Bu hususlar, sürecin sadece dijital bir toplantı olmadığını, bilakis katı güvenlik standartlarına tabi resmi bir adli işlem olduğunu kesin olarak kanıtlar niteliktedir.

E-Duruşmaya Katılabilecek Kişiler ve Mekân Kuralları

E-duruşma usulünde, davanın süjelerine göre farklı katılım yerleri ve güvenlik önlemleri belirlenmiştir. Yargılamanın sıhhatini ve güvenilirliğini korumak adına, katılımcıların statüsüne bağlı olarak sisteme dâhil olabilecekleri mekânlar özel olarak tasnif edilmiştir:

• Taraflar ve vekilleri; kendi avukat büroları, baro tarafından ayrılan alanlar veya adliye içindeki özel odalardan bağlanarak iddia ve savunmalarını sözlü olarak mahkemeye sunabilir, işlemlerini e-imza doğrulamasından geçerek güvenle yapabilirler.
• Tanık, bilirkişi ve uzmanlar; yargılamanın seyrini etkileyecek somut beyanlarda bulunacakları için, her türlü etki ve yönlendirmeden uzak olmaları esastır. Bu sebeple kural olarak bulundukları yerdeki adliye veya ceza infaz kurumunda tahsis edilen özel alanlardan e-duruşmaya katılmaları ve kimlik tespitlerini resmî görevlilere yaptırmaları zorunludur.
• Hastalık, yaşlılık veya engellilik gibi mahkemeye bizzat gelmesini zorlaştıran bir mazereti bulunan dezavantajlı ilgililer; mekân kısıtlamasından muaf tutularak doğrudan bulundukları mesken veya sağlık kurumundan sisteme bağlanabilirler.

Bu kurallar, hem usuli suistimalleri önlemeyi hem de tarafların adalete erişim hakkını dijital ve teknolojik zeminde güvenle tesis etmeyi hedeflemektedir.

Yargılama Aşamalarında E-Duruşmanın İcrası

Hukuk yargılamasının bel kemiği olan tahkikat aşamasında e-duruşma, tarafların ve ilgililerin etkin katılımı için devrim niteliğinde hukuki kolaylıklar sağlar. Tahkikat duruşmaları, isticvap ve yemin gibi ispat faaliyetlerinin doğrudan hakimin gözetiminde, ancak fiziksel mekân sınırlarının ötesinde gerçekleştirilmesine zemin hazırlar. Özellikle başka bir ilde bulunan tanık veya bilirkişinin istinabe yoluna başvurulmadan doğrudan e-duruşma ile dinlenilmesi, yargılamanın makul sürede sonuçlanması hedefine doğrudan hizmet eder. Keşif icrasında dahi teknik imkanlar elverdiği ölçüde bu donanımlı sistemin kullanılması mümkündür. Ayrıca, uyuşmazlığın nihayete erdirildiği sözlü yargılama ve hüküm aşamasında da tarafların son sözlerinin alınması ve hükmün tefhimi e-duruşma vasıtasıyla icra edilebilir. Tüm bu adli işlemler esnasında, ses ve görüntünün aynı anda kesintisiz nakledilmesi, gerektiğinde mahkeme tarafından kayıt altına alınarak Merkezi Kayıt Sisteminde güvenle muhafaza edilmesi ve kayıt yasağına riayet edilmesi esastır. Avukatların bu dijitalleşme sürecinde etkin bilişim okuryazarlığına sahip olması, müvekkillerinin adil yargılanma hakkını her platformda koruyabilmek için elzem bir hukuki gerekliliktir.