Makale

Günümüzün hızla gelişen teknoloji çağında, adalet teşkilatında bilgi ve iletişim teknolojilerinin kullanımı kaçınılmaz hale gelmiştir. Bu kapsamda öne çıkan Sesli ve Görüntülü Bilişim Sistemi, yargılama sürecinde fiziksel olarak mahkeme salonunda bulunamayan kişilerin eş zamanlı ses ve görüntü nakli yoluyla dinlenmesini sağlayan yenilikçi bir hukuki müessesedir. Adalet Bakanlığı tarafından geliştirilen Ulusal Yargı Ağı Projesi bünyesinde faaliyet gösteren bu sistem, yargılamanın elektronik ortama taşınmasının en belirgin örneklerindendir. Özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulamanın yasal boyutu, altı bin yüz sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde belirli yasal şartlara bağlanmıştır. Bir bilişim hukuku avukatı perspektifiyle değerlendirildiğinde, bu sistemin salt teknik bir altyapıdan ibaret olmadığı, aynı zamanda güvenli elektronik imza gibi kriptografik doğrulama yöntemleriyle hukuki geçerlilik kazanan sağlam bir yasal zemine oturduğu görülmektedir. Bu makalede, medeni usul hukukundaki yeri ve hukuken uygulanabilmesi için aranan yasal koşullar detaylı bir şekilde ele alınacaktır.

SEGBİS'in Yasal Dayanağı ve Elektronik Altyapısı

Hukuk sistemimizde elektronik bilişim sistemlerinin güvenilirliği, e-devlet vizyonunun yargıdaki yansıması olan merkezi sistemlerle sağlanmaktadır. Söz konusu mekanizma ile alınan ifadeler ve gerçekleştirilen duruşma tutanakları, elli bin yetmiş sayılı Elektronik İmza Kanunu kapsamında güvenli elektronik imza ile imzalanarak hukuki geçerlilik ve senet hükmü kazanır. Elektronik ortamda oluşturulan bu verilerin sonradan değiştirilmediği, imzanın temel bir unsuru olan özet fonksiyonu sayesinde teyit edilir. Medeni usul hukuku bakımından birincil yasal dayanak kanunun yüz kırk dokuzuncu madde düzenlemesidir. İlgili madde, mahkemeye, davanın süjelerinin rızası bulunması koşuluyla taraf, tanık, bilirkişi veya uzmanların video konferans yoluyla bulundukları yerden yargılamaya katılmalarına izin verme yetkisi tanımaktadır. Ayrıca, tarafın kendi aleyhine olan konularda sorgulanmasını ifade eden isticvap kurumu bakımından da yasal bir çerçeve çizilmiş olup, il dışında bulunan ve bizzat gelemeyecek durumdaki kişilerin doğrudan bu sistem yoluyla dinlenebilmesine imkan verilmiştir.

SEGBİS'in Uygulanma Şartları

Özel hukuk yargılamalarında sistemin tatbik edilebilmesi, ceza yargılamasından farklı olarak oldukça sıkı ve spesifik yasal kısıtlamalara bağlanmıştır. Kanun koyucu, bu teknolojik imkânın işlerlik kazanmasını temelde yargılamanın asıl aktörleri olan tarafların iradesine ve mahkemenin hukuki takdirine bırakmıştır. Sistemden elde edilecek faydanın tam olarak sağlanabilmesi için mevzuatta açıkça aranan koşullar, hukuki güvenliğin ve yargılama ciddiyetinin tesis edilmesi amacıyla titizlikle belirlenmiş olup eksiksiz olarak yerine getirilmelidir. Gerek ana kanun gerekse Yazı İşleri Yönetmeliği kapsamında düzenlenen bu yasal gerekliliklerin herhangi birinin eksikliği, donanımın ilgili uyuşmazlıkta kullanılamaması ve eski usul dinleme yöntemlerine geri dönülmesi sonucunu doğuracaktır. Dolayısıyla, bilişim hukuku uygulamaları açısından söz konusu altyapının salt bir kolaylık aracı olmanın ötesinde, sıkı şekil şartlarına tabi bir usulü işlem bütünü olduğu kesinlikle unutulmamalıdır.

Aranan Yasal Şartlar

• Her İki Tarafın Açık Rızası: Kanuni düzenleme gereği ilgili altyapının uygulanabilmesi için davadaki her iki tarafın da açık rızası şarttır. Yargılamada taraflardan birinin sessiz kalması zımni rıza anlamına gelmez; kabul iradesinin sözlü olarak tutanağa geçirilmesi veya yazılı bir dilekçe ile mahkemeye sunulması gerekmektedir.
• Mahkemenin Kabulü ve Takdir Yetkisi: Davanın her iki tarafı da ortaklaşa rıza gösterse dahi, yargılamanın sevk ve idaresinden sorumlu olan hâkimin takdir yetkisi son aşamada devreye girmektedir. Hâkim, dosyanın somut özelliklerine göre haklı gerekçeler öne sürerek bu talebi reddedebilir.
• Ses ve Görüntünün Aynı Anda Nakli: Teknik sistemden beklenen yasal ispat gücünün doğması için ses ve görüntünün eş zamanlı olarak kesintisiz bir biçimde duruşma salonuna iletilmesi ve aktarılan verilerin güvenli elektronik ortamda bir bütün olarak kaydedilmesi yasal bir zorunluluktur.
• Kapsamdaki Kişilerin Dinlenmesi: Ön koşulların oluşması halinde davanın asıl tarafları, vekilleri, görevli cumhuriyet savcısı, tanık, bilirkişi ve rapor sunan özel uzmanlar bu altyapı üzerinden dinlenebilir. Mevzuatın lafzi yorumuna göre, tanık ve bilirkişilerin dinlenmesi için onların kişisel rızaları özel olarak aranmamaktadır.

İsticvap İşlemlerinde ve Yazı İşleri Yönetmeliğinde SEGBİS

Hukuk davalarında kesin bir delil elde etme yöntemi olan isticvap müessesesi bakımından dijital sistemler, ilgililere büyük bir usulü kolaylık getirmektedir. Yasal sınırlar dâhilinde, isticvap olunacak taraf mahkemenin bulunduğu il dışında ikamet ediyorsa, öncelikli olarak geleneksel istinabe kurumu yerine doğrudan bilişim sistemi vasıtasıyla dinlenmesi yasal bir öncelik ve kural teşkil etmektedir. Bu teknolojik uygulamanın adliye içerisindeki fiziki yürütülme detayları, Bölge Adliye ve İlk Derece Mahkemeleri Yazı İşleri Yönetmeliği içerisinde açıkça idari kurallara bağlanmıştır. İlgili alt mevzuat uyarınca, bağlantı anında elde edilen kimlik tespiti tutanakları ve dijital duruşma zabıtları, doğrudan elektronik belge hükmünde kabul edilerek duruşmada hazır bulunan tüm yetkili makamlarca güvenli elektronik imza ile imzalanıp veri tabanında saklanmak zorundadır. Elektronik olarak üretilip korunan bu tutanaklar, yargılamanın herhangi bir veri kaybına mahal vermeksizin, tamamen hukuki güvenlik mekanizmaları içerisinde icra edildiğini kanıtlamaktadır.