Makale

112 acil sağlık hizmetlerinde görev yapan personel, sağlık sisteminin en kritik ve öncelikli müdahale aşamasında, son derece yoğun ve baskı altında geçen çalışma koşullarıyla mücadele etmektedir,. Devletin, anayasal bir zorunluluk olarak kamu sağlığını tesis etme görevi bulunmakla birlikte, bu görevi bilfiil yerine getiren personelin maruz kaldığı ağır mesleki tehlikeler sıklıkla göz ardı edilebilmektedir. Çalışanlar, görevlerini ifa ederken fiziksel şiddet, ölümcül kaza riskleri ve ardı arkası kesilmeyen travmatik olaylar gibi sayısız tehlike ile yüzleşmek zorunda bırakılmaktadır,. Bu noktada, 112 personelinin hukuki güvenliğinin sağlanması, doğrudan doğruya Sağlık Bakanlığı'nın ve idarenin anayasal ve idari sorumlulukları ekseninde titizlikle incelenmesi gereken bir konudur. İdare, yalnızca halka kesintisiz sağlık hizmeti sunmakla kalmayıp, bu hizmetin aktörleri olan personelin can güvenliğini, çalışma barışını ve psikolojik bütünlüğünü korumakla da mükelleftir. Dolayısıyla, acil sağlık personelinin hukuki koruma yolları ve idarenin tazmin yükümlülükleri, idare hukukunun temel prensipleri olan hizmetin kusursuz işlemesi ve tehlike sorumluluğu ilkeleri çerçevesinde ele alınmalıdır. Bu makale, söz konusu idari yükümlülükleri ve hukuki koruma mekanizmalarını kapsamlı bir şekilde ortaya koymaktadır.

112 Acil Sağlık Hizmetlerinin Anayasal Dayanağı ve İdarenin Yükümlülükleri

Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın 56. maddesi uyarınca, devlet herkesin ruh ve beden sağlığını korumak, geliştirmek ve sürdürmekle yükümlü kılınmıştır. Bu emredici anayasal yükümlülük, idarenin acil sağlık hizmetlerini yurdun her tarafında istisnasız, eşit, erişilebilir, hızlı ve nitelikli bir organizasyonla sunmasını zorunlu hale getirmektedir. Sağlık Bakanlığı, bu hayati hizmetleri yirmi dört saat kesintisiz olarak yürütmekte olup, hastane öncesi acil bakımın kalitesini artırmak için çeşitli yapısal, teknolojik ve operasyonel düzenlemeleri hayata geçirmektedir,. Ülkemizde başarıyla uygulanan Anglo-Amerikan modeli çerçevesinde, komuta kontrol merkezine acil durum çağrısının ulaşmasıyla birlikte en yakın ve donanımlı 112 ekibi derhal olay yerine yönlendirilmekte, sahada gerekli tıbbi müdahale ve stabilizasyon sağlandıktan sonra hasta hızla en uygun sağlık kuruluşuna nakledilmektedir,. Bu acil müdahale modeli, hastanın acil servise en hızlı ve güvenli şekilde ulaştırılmasını hedeflerken, diğer yandan idarenin organizasyonel ve lojistik sorumluluğunu en üst düzeye çıkarmaktadır,. İdarenin bu çok katmanlı hizmeti sunarken kurduğu altyapının kusursuz işlemesi, yalnızca hastaların anayasal yaşam hakkının korunması için değil, aynı zamanda sahada görev yapan personelin çalışma güvenliğinin sağlanması için de vazgeçilmez bir teminattır.

İdarenin hizmeti kusursuz yürütme sorumluluğu, sağlık hizmetlerinin teşkilatlanma ve konumlandırılma biçiminde de çok net bir şekilde kendini göstermektedir. Sağlık Bakanlığı, en kısa sürede olay yerine intikal edebilmek maksadıyla stratejik konumlarla haritalandırılmış A, B ve C tipi acil sağlık hizmet istasyonları kurarak geniş bir ağ oluşturmuştur,. Yirmi dört saat kesintisiz hizmet veren A tipi istasyonlar, birinci, ikinci veya üçüncü basamak hastanelere entegre olarak faaliyet gösteren B tipi istasyonlar ve yalnızca günün belirli saatlerinde aktif olan C tipi istasyonlar, idarenin hizmeti ne denli karmaşık ve geniş bir sahada yürüttüğünü somutlaştırmaktadır. Bununla birlikte, acil müdahale kapasitesini artırmak amacıyla ambulans filolarının kara, deniz ve hava araçları ile çok yönlü olarak çeşitlendirilmesi, idarenin acil sağlık altyapısına yönelik pozitif yükümlülüğünün bir yansımasıdır. Tüm bu devasa organizasyonel yapının sevk, idare ve denetimi, idarenin kamu hizmeti yükümlülüğü kapsamında değerlendirilmeli; bu karmaşık yapı içerisinde bizzat sahada görev alan acil sağlık personelinin her türlü çevresel ve fiziksel riskten korunması için gerekli önleyici idari tedbirlerin eksiksiz olarak hayata geçirilmesi beklenmektedir.

Acil Sağlık Personelinin Karşılaştığı Mesleki Riskler ve Şiddet Olgusu

Acil sağlık hizmetlerinde bilfiil görev yapan 112 personeli, icra ettikleri mesleğin dinamik ve öngörülemez doğası gereği olağanüstü bir stres altında ve çok çeşitli mesleki tehlikelerle iç içe çalışmak mecburiyetindedir,. Özellikle yüksek hızlı seyir hallerinde karşılaşılan ağır iş kazaları, müdahale edilen vakalardan kaynaklanan ölümcül bulaşıcı hastalıklara maruz kalma durumları ve sürekli ağır kaldırmaya bağlı olarak gelişen kronik kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları, bu personelin en sık deneyimlediği fiziksel yıkımlar arasında yer bulmaktadır. Ayrıca, cinayet, intihar veya darp gibi adli vakalara müdahale esnasında personelin kendi can güvenliğini korumak ve tıbbi hizmeti güvenli koşullarda sunmak hususunda ciddi güvenlik zafiyetleri yaşanabilmektedir. Işıklar ve siren kullanarak trafiğin en yoğun olduğu anlarda olay yerine intikal eden ekipler, son derece yüksek bir adrenalin ve katekolamin salınımı ile görev yapmakta, bu sürekli teyakkuz hali uzun vadede fizyolojik ve psikolojik yıpranmayı kaçınılmaz kılmaktadır. İdarenin, fedakârca çalışan bu personelini söz konusu mesleki risklere karşı koruma ve çalışma ortamını güvenli kılma bağlamında tartışılmaz bir yükümlülüğü bulunmaktadır. Zorlu saha koşulları, ekipman yetersizlikleri ve çevresel tehlikeler, idarenin gidermesi gereken temel eksiklikler olarak ele alınmalıdır.

Bahsi geçen olağan mesleki tehlikelerin ötesinde, günümüzde 112 personelinin karşılaştığı en yıkıcı ve yaygın sorunlardan biri doğrudan sağlıkta şiddet olgusudur. Alanda yapılan akademik ve istatistiksel araştırmalar, acil sağlık çalışanlarının sahada endişe verici derecede yüksek oranlarda şiddete maruz kaldığını çok net bir şekilde kanıtlamaktadır; örneğin Adana ilinde gerçekleştirilen kapsamlı bir araştırmada, katılımcıların yüzde 99,7'sinin görev başında fiziksel veya sözlü şiddete maruz kaldığı saptanmıştır. Personelin uykusuz geçirdiği uzun çalışma saatleri, medyada yer alan abartılı ve beklenti yükseltici kamu spotları, trafik veya organizasyonel sebeplerle ambulansın olay yerine beklenen sürede ulaşamaması ve sahada kolluk kuvvetlerinin yetersizliği gibi unsurlar, şiddet eylemlerinin temel tetikleyicileridir,. Öz Sağlık-İş Sendikası tarafından yayımlanan güncel verilere göre, bu tür saldırılara maruz kalan acil sağlık personelinin yüzde 89,2'si söz konusu olaylardan psikolojik anlamda derinden ve kalıcı şekilde etkilendiğini ifade etmiştir,. Personelin görevleri sırasında ölüm, intihar ve ağır yaralanmalar gibi sarsıcı travmatik olaylara sürekli tanıklık etmesi, toplumun geri kalanına kıyasla travma sonrası stres bozukluğu semptomlarını çok daha yoğun yaşamalarına zemin hazırlamaktadır,.

İdarenin Hizmet Kusuru ve Güvenli Çalışma Ortamının Sağlanması

İdare hukuku doktrini ve yerleşik yargı içtihatları gereğince, devletin yürüttüğü kamu hizmetlerinin kuruluşunda, işleyişinde veya teşkilatlanmasında meydana gelen her türlü aksaklık, gecikme ve eksiklik hizmet kusuru olarak nitelendirilmektedir. Sağlık Bakanlığı'nın, sahada gece gündüz görev yapan 112 personelinin can güvenliğini ve fiziksel bütünlüğünü sağlamak için yeterli ve caydırıcı önlemleri zamanında almaması, idarenin doğrudan ve asli sorumluluğunu doğurabilecek nitelikte bir ihlaldir,. Özellikle şiddet ihtimalinin yüksek olduğu adli vakalarda veya potansiyel tehlike arz eden olay yerlerinde polis ve jandarma gibi emniyet güçleriyle eş zamanlı ve yeterli koordinasyonun sağlanamaması, idarenin hizmeti güvenli bir şekilde sunma yükümlülüğünü ağır biçimde ihlal ettiği anlamına gelebilmektedir. Şehir içi trafik veya organizasyonel aksaklıklar sebebiyle olay yerine intikal sürelerinin uzaması neticesinde panikleyen hasta yakınlarının acil sağlık personeline yönelttiği fiziksel ve sözlü saldırılar, yalnızca bireysel bir suç eylemi değil, aynı zamanda idarenin organizasyonel ve yapısal yetersizliğinin doğrudan bir sonucudur,.

Hizmetin sağlıklı yürütülebilmesi için personelin güvenliğinin temin edilmesi, yalnızca dışarıdan gelecek saldırıların önlenmesiyle sınırlı kalmayıp, çalışma şartlarının hukuki ve insani standartlara entegre edilmesini de zorunlu kılar. Acil sağlık hizmetleri, sistemin doğası gereği 24 saat kesintisiz ve yoğun nöbet usulüyle sürdürülmektedir. Bu kesintisiz ve yıpratıcı mesai saatleri, personelin sirkadiyen ritmini bozarak uyku kalitesini ciddi şekilde tahrip etmekte; özellikle gece nöbetlerinin ilerleyen ve yorgunluğun zirve yaptığı saatlerinde dikkat, refleks ve konsantrasyon kayıplarına yol açmaktadır,. Yaşanan bu performans ve motivasyon düşüklüğü, sadece yapılabilecek tıbbi müdahale hataları ile hasta sağlığını riske atmakla kalmamakta, aynı zamanda ölümcül iş kazaları veya trafik kazaları riskini artırarak personelin kendi hayatını da tehlikeye sokmaktadır,. İdarenin, ambulans vardiya sistemlerini, zorunlu dinlenme sürelerini ve personel başına düşen vaka yükünü, çalışanların mesleki tükenmişlik yaşamasını kesin surette engelleyecek standartlarda optimize etmesi, idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğu ve orantılılığı ilkeleri bağlamında kesin bir gerekliliktir.

Şiddete Karşı Alınması Gereken Hukuki ve İdari Önlemler

Sahada cansiperane görev yapan acil sağlık çalışanlarına yönelik günden güne artış gösteren şiddet olaylarının kökten çözümü, yalnızca Sağlık Bakanlığı'nın alacağı tedbirlerle sınırlı kalamayacak kadar derinlikli olup, Adalet Bakanlığı ve İçişleri Bakanlığı dâhil olmak üzere tüm ilgili kurumların tavizsiz ve müşterek bir irade sergilemesini gerektiren kompleks bir meseledir. Görevi başındaki personelin aniden karşılaştığı şiddet ve tehdit eylemlerine karşı "Beyaz Kod" ve benzeri acil yardım bildirim sistemlerinin hiçbir bürokratik engele takılmadan tam kapasiteyle işletilmesi, faillerin derhal yakalanarak adalet önüne çıkarılması açısından kritik bir işleve sahiptir. Şiddet mağduru personelin her türlü yasal hakkının kurum avukatlarınca savunulması ve hukuki sürecin sonuna kadar desteklenmesi, idarenin çalışanlarına karşı borçlu olduğu hukuki koruma kalkanının en temel parçasıdır. Ayrıca idare, toplumda farkındalık yaratmak gayesiyle yayımlayacağı kamu spotlarında, halkta gerçek dışı ve abartılı beklentiler yaratarak faturanın gecikmelerde personele kesilmesini engelleyecek, son derece şeffaf ve ölçülü bir iletişim dili kullanmaya özen göstermelidir,.

112 Çalışanlarının Hukuki Koruma Yolları ve Hak Arama Özgürlüğü

Sağlık Bakanlığı teşkilatı bünyesinde zorlu şartlar altında görev ifa eden 112 personelinin, maruz kaldıkları idari aksaklıklar, şiddet olayları ve iş kazaları karşısında anayasal hak arama hürriyeti kapsamında başvurabileceği birtakım hukuki koruma mekanizmaları mevcuttur. Personel, ilk aşamada idari başvuru yollarını tüketmek suretiyle, mevzuata aykırı ve tehlikeli çalışma koşullarının ivedilikle iyileştirilmesini, saha güvenlik tedbirlerinin uluslararası standartlara çekilmesini ve maruz kalınan zararların rücu edilmeksizin giderilmesini talep etme hakkına yasal olarak sahiptir. İdarenin gerekli önlemleri almaması, eylem veya eylemsizliği neticesinde personelin maddi yahut manevi bir zarara uğraması durumunda, idari yargı mercilerinde açılacak tam yargı davası aracılığıyla bu zararların idareden tazmini yoluna gidilmesi mümkündür. Zira modern idare hukuku prensipleri uyarınca idare, kendi inisiyatifiyle sunduğu ve kâr amacı gütmeyen kamu hizmetinin yürütülmesi esnasında bünyesinde çalışanların uğradığı zararları, hizmet kusuru ilkesi veya risk ilkesine dayalı kusursuz sorumluluk halleri çerçevesinde koşulsuz olarak karşılamakla mükelleftir. Hukuki koruma yollarının sahada pratik ve etkin olabilmesi, personelin hak arama hürriyetini herhangi bir idari baskı hissetmeden kullanabilmesine doğrudan bağlıdır.

Meselenin ceza hukuku boyutuyla değerlendirilmesi gerekirse; sahada kamu görevi ifa ettiği sırada fiziksel şiddete, hakarete veya sözlü tehdide uğrayan 112 personelinin, failler hakkında gecikmeksizin adli makamlara suç duyurusunda bulunma ve açılacak kamu davasına müdahil sıfatıyla katılma hakkı mutlak bir anayasal güvencedir. Bağımsız adli makamların, kamu görevlisine karşı, görevi nedeniyle işlenen bu tür şiddet suçlarını hızlı, etkin ve cezasızlık algısını yıkacak düzeyde caydırıcı hapis cezalarıyla sonuçlandırması, benzer vahim olayların gelecekteki tekerrürünü önlemede elimizdeki en güçlü hukuki silahtır. Tüm bunlara ek olarak, personelin özellikle yüksek risk barındıran adli vakalara müdahale aşamasında karşılaştığı hayati riskleri asgariye indirmek adına, olay yerinde kolluk kuvvetleriyle anlık, kesintisiz ve şifreli bir entegrasyonu sağlayacak ileri teknolojik ve idari altyapıların kurulması hukuki bir zorunluluk arz etmektedir. İdarenin, teknolojik çağın gerektirdiği bu güvenlik altyapısını tahsis etmemesi veya geç tahsis etmesi sebebiyle personelin sahadaki saldırılardan zarar görmesi hâli, idari ve hukuki sorumluluğun bütünüyle idareye rücu etmesi sonucunu doğurma potansiyeli taşımaktadır.

Sonuç itibarıyla, Sağlık Bakanlığı ve bağlı idari mekanizmaların, anayasal bir yükümlülük olan kamu sağlığını her şartta güvence altına alma asli görevi, bu kutsal hizmeti bizzat tehlikeli sahalarda ve zorlu iklim şartlarında sunan 112 personelinin hukuki, fiziksel ve psikolojik güvenliğini eksiksiz sağlama yükümlülüğünden asla bağımsız düşünülemez. Acil sağlık hizmetlerinin zamana karşı yarışılan ve yüksek stres barındıran doğası, personeli ölümlü iş kazalarından acımasız şiddet eylemlerine kadar çok geniş ve yıpratıcı bir tehlike spektrumuyla karşı karşıya bırakmaktadır. Bu hayati risklerin minimize edilerek ortadan kaldırılması; idari teşkilatlanmanın kusursuz tasarlanmasına, sahada kolluk kuvvetleriyle tam zamanlı koordinasyonun sağlanmasına ve personeli koruyan etkin hukuki mekanizmaların tavizsiz işletilmesine bağlıdır. İdarenin personelini korumaya yönelik proaktif idari ve güvenlik tedbirlerini almaktan imtina etmesi ve sahadaki şiddet eylemlerine karşı yeterli güvenceleri sunamaması, idare hukuku kapsamında ağır bir hizmet kusuru teşkil etmektedir. Acil sağlık personelinin yaşam ve vücut bütünlüğünün en üst düzey hukuki normlarla korunması, yalnızca emektar çalışanların değil, güvenli sağlık hizmeti almayı bekleyen tüm toplumun menfaatinedir.