Makale

Gelişen bilgi ve iletişim teknolojilerinin işgücü piyasalarındaki en belirgin yansımalarından biri olan dijital emek platformları, geleneksel istihdam modellerinin sınırlarını zorlayan yeni bir çalışma pratiği ortaya çıkarmıştır. Platform ekonomisinin kalbinde yer alan bu çalışma modeli, taraflar arasındaki ilişkinin niteliğine dair küresel çapta derin bir hukuki belirsizliğe yol açmaktadır. Geleneksel iş ilişkilerinden farklı olarak, burada platform sağlayıcı, müşteri ve çalışandan oluşan üç taraflı bir yapı söz konusudur. Söz konusu yapının barındırdığı heterojen nitelikler, platform çalışanlarının mevcut iş hukuku sistematiği içerisinde hukuken nereye konumlandırılacağı sorusunu doğrudan beraberinde getirmektedir. Zira platform sağlayıcılar, çoğu zaman kendilerini yalnızca arz ve talebi buluşturan birer aracı şirket olarak tanımlamakta ve çalışanları koruma kalkanının dışına itecek şekilde sınıflandırma eğilimi göstermektedir. Ancak bu tek taraflı nitelendirme, işin fiili ifa biçimi ve bağımlılık unsuru dikkate alındığında gerçeği her zaman yansıtmamakta ve çok ciddi hukuki uyuşmazlıklara zemin hazırlamaktadır. İş hukukunun temel amacı olan zayıf konumdaki çalışanın korunması prensibi gereğince, bu ilişkinin gerçek mahiyetinin hukuki bir analizden geçirilerek doğru statü tespitinin yapılması elzemdir.

Platform Çalışanlarının Hukuki Statüsündeki Belirsizlik

Platform çalışmasının hukuki statüsüne dair belirsizliğin temelinde, bu çalışma modelinin bünyesinde barındırdığı son derece karmaşık ve değişken yapı yatmaktadır. Platform çalışanlarının ifa ettikleri işler; konum tabanlı fiziksel hizmetlerden, tamamen sanal ortamda gerçekleştirilen web tabanlı görevlere kadar çok geniş bir yelpazeye yayılmaktadır. Bu durum, her platformun kendi işleyiş dinamiklerine sahip olmasına ve dolayısıyla tek tip bir statü belirlemesinin önünde aşılması güç bir engel oluşturmasına neden olmaktadır. Bazı platform uygulamalarında çalışan, işi ne zaman, nerede ve nasıl yapacağına dair geniş bir serbestiye sahip olup adeta bağımsız işletme gibi faaliyet gösterirken; bazı platformlarda işin tüm aşamaları denetlenmekte ve yönlendirilmektedir. Sözleşmesel ilişkilerin çoğunlukla platform sağlayıcılar tarafından önceden ve tek taraflı olarak hazırlanan katılım sözleşmeleri ile kurulması da mevcut belirsizliği derinleştirmekte ve çalışanın gerçek hukuki pozisyonunun tespitini tüm hukuki uyuşmazlıkların merkezine yerleştirmektedir.

Hukuki statü konusundaki bu belirsizlik, ne yazık ki platform sağlayıcıları tarafından sıklıkla işgücü maliyetlerini minimize etmek ve iş hukukunun emredici yükümlülüklerinden kaçınmak amacıyla bir fırsat olarak kullanılmaktadır. Şirketler, iş sağlığı önlemleri, asgari ücret garantisi, sosyal güvenlik primlerinin ödenmesi ve feshe karşı koruma gibi ağır maddi ve hukuki sorumlulukları üstlenmemek adına çalışanları bilinçli olarak bağımsız yüklenici şeklinde sınıflandırmaktadır. Hukuk doktrininde bilinçli yanlış sınıflandırma olarak adlandırılan bu durum, platform çalışanlarının iş hukukunun koruyucu şemsiyesinden bütünüyle mahrum kalmasına ve ekonomik bir güvencesizliğe itilmesine yol açmaktadır. Halbuki iş hukukunun evrensel ilkeleri ve olguların önceliği prensibi gereği, tarafların yaptıkları sözleşmeye verdikleri ismin veya tek taraflı hukuki nitelendirmelerin ötesine geçilerek fiili çalışma şartlarının ve taraflar arasındaki gerçek bağın dikkatle incelenmesi hukuki bir zorunluluktur.

Bağımsız Çalışan ve İşçi Statüsü Eksenindeki Yaklaşımlar

Platform çalışanlarının bağımsız çalışan olarak kabul edilmesi gerektiği yönündeki yaklaşım, temel dayanağını bu çalışma modelinin geleneksel iş ilişkisinden ayrılan son derece esnek yönlerinden almaktadır. Gerçekten de platform çalışanları, klasik bir fabrika veya ofis işçisinden farklı olarak çalışma saatlerini belirleme, diledikleri gün ve saatte uygulamaya giriş yapma, kendilerine sunulan iş tekliflerini kabul veya reddetme konularında kural olarak geniş bir serbestiye sahiptirler. Ayrıca, işin görülmesi için gereken araç ve gereçlerin çoğunlukla çalışanın bizzat kendisi tarafından temin edilmesi, çalışanın aynı anda birden fazla rakip platform için hizmet verebilmesine olanak tanıyan münhasırlık eksikliği ve elde edilen kazancın çalışma süresinden ziyade doğrudan parça başı iş esasına dayanması gibi unsurlar, bağımsız çalışma statüsünün en tipik göstergeleri arasında sayılmaktadır. Ekonomik riskin ve doğrudan kâr fırsatının çalışanın kendi üzerinde bırakılması da bu hukuki görüşü destekleyen en güçlü argümanlar arasında gösterilmektedir.

Buna karşılık, platform çalışanlarının fiilen işçi statüsünde olduğunu hararetle savunan ve mahkeme kararlarında da sıkça yer bulan yaklaşım, iş ilişkisinin en asli kurucu ögesi olan kişisel bağımlılık unsurunun platform çalışmasında mevcut olduğuna odaklanmaktadır. Her ne kadar çalışma saatlerini belirleme özgürlüğü varmış gibi görünse de, çalışanın hizmet karşılığında elde edeceği kazancını belirleyen ücret tarifesinin bütünüyle platform tarafından tek taraflı olarak dikte edilmesi, çalışanın müşteri ile doğrudan bir pazarlık imkânının katiyen bulunmaması ve iş organizasyonunun tamamen platformun mutlak kontrolünde olması bu güçlü bağımlılığın en somut tezahürleridir. Pek çok platformda çalışan, platformun kurallarına eksiksiz uymak zorunda bırakılmakta; sözleşmelerde aksine hükümler yer alsa bile fiilen platformun ticari hedefleri ve kurumsal kimliği altında hizmet sunmaya icbar edilmektedir. Bu nedenle, taraflar arasındaki derin eşitsiz güç dengesi ve platformun iş süreci üzerindeki açık hakimiyeti, bu hukuki ilişkinin kesinlikle bir iş sözleşmesi niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır.

Algoritmik Yönetim ve Değişen Bağımlılık Anlayışı

Platform çalışmasında istihdam statüsünü savunan hukuki görüşün en önemli argümanlarından bir diğeri, işverenin klasikleşmiş yönetim ve denetim yetkisinin dijital çağda boyut değiştirerek tamamen algoritmik yönetim biçiminde ortaya çıkmasıdır. Geleneksel iş ilişkilerinde fiziksel bir gözetime ve insan yöneticilere dayanan hiyerarşik denetim, platform ekonomisinde yerini yazılımlara, yapay zeka kodlarına ve dijital takip sistemlerine bırakmıştır. Gelişmiş algoritmalar; işin çalışana nasıl atanacağını, teslimat için en uygun rotanın hangisi olduğunu, ödemelerin hangi performans kriterlerine göre hesaplanacağını ve hatta çalışanın hangi durumlarda cezalandırılacağını çok kesin kurallarla tayin etmektedir. Bu durum, iş hukukundaki kişisel bağımlılık unsurunun zayıflamadığını, aksine dijital araçlar vasıtasıyla çok daha katı, detaylı ve görünmez bir şekilde işlediğini kanıtlamaktadır. Çalışanların sisteme giriş çıkışlarının anlık kaydedilmesi ve GPS üzerinden sürekli izlenmesi, platformun sıkı ve tavizsiz bir gözetim mekanizması kurduğunun tartışmasız göstergelerindendir.

Algoritmik yönetimin çalışan üzerinde yarattığı baskının en kritik uzantılarından biri de platformlarda uygulanan müşteri derecelendirme ve itibar sistemidir. Platform sağlayıcıları, kendi iç denetim yetkilerinin çok önemli bir kısmını doğrudan hizmeti alan müşterilere devrederek, çalışan üzerinde adeta dış kaynaklı bir kalite kontrol mekanizması inşa etmektedir. Müşterilerin verdiği yıldızlar, puanlar ve yorumlar, çalışanın sadece sistemdeki görünürlüğünü ve yeni bir iş alma potansiyelini belirlemekle kalmamakta; aynı zamanda belirli bir puan eşiğinin altına düşüldüğünde çalışanın profilinin tamamen askıya alınması veya kalıcı olarak kapatılması gibi çok ağır disiplin cezası sonuçları doğurmaktadır. Geleneksel iş hukukunda işverenin iş sözleşmesini tek taraflı olarak feshetme yetkisinin dijital bir eşleniği niteliğinde olan hesabın devre dışı bırakılması, çalışanın mesleki ve ekonomik geleceğini salt bir algoritmanın insafına terk etmektedir. Bu katı mekanizmalar, çalışanın doğrudan platformun otoritesine tabi olduğunu hukuken netleştirmektedir.

Üçüncü Kategori Olarak İşçi Benzeri Çalışan Statüsü

Platform çalışanlarının fiili durumlarında sahip olduğu, hem bağımsızlık hem de ciddi bağımlılık izleri taşıyan bu melez özellikler, hukuk doktrininde ve çeşitli gelişmiş ülke mevzuatlarında mevcut iki keskin statünün ötesinde yeni bir arayışa neden olmuştur. Bu arayışın neticesi olarak literatürde karşımıza çıkan işçi benzeri çalışan konsepti, hukuki olarak kendi adına çalışan bağımsız bir işletme gibi hareket etmekle birlikte ekonomik olarak tamamen tek bir işverene veya platforma sıkı sıkıya bağlı olan kişileri tanımlamak için özel olarak kurgulanmıştır. Bu yaklaşıma göre bahsi geçen platform çalışanları; kâr fırsatını ve maddi zarar riskini bizzat kendileri üstlenmeleri ve çalışma gün ve saatlerindeki kısmi özgürlükleri nedeniyle tam anlamıyla işçi sayılamayacakları gibi, elde ettikleri kazançlarının tamamını veya çok büyük bir kısmını tek bir platformdan temin etmeleri ve sosyal korunma ihtiyacı içinde bulunmaları sebebiyle gerçek anlamda bağımsız çalışan da kabul edilemezler. İki kutuplu katı ayrımın çaresiz kaldığı bu alanda, ekonomik bağımlılığın merkeze alındığı bir ara statü fikri günümüzde giderek daha çok ön plana çıkmaktadır.

İhtiyaç duyulan bu işçi benzeri çalışan statüsünün yasalaştırılması, hukuki ve sosyal korumadan tamamen yoksun bırakılmış platform çalışanlarına asgari ücret garantisi, sendikalaşma, toplu pazarlık, iş kazası sigortası ve ayrımcılık yasağı gibi bazı temel insani hakların tanınmasını sağlaması yönüyle doktrinde olumlu bir adım olarak değerlendirilmektedir. Ancak birçok iş hukukçusu, bu üçüncü kategorinin ihdas edilmesinin işgücü piyasaları açısından birtakım çok ciddi riskler barındırdığını da önemle vurgulamaktadır. Buradaki en büyük endişe, hâlihazırda işçi statüsünün tüm kurucu unsurlarını taşıyan ve gerçek bir bağımlılık ilişkisi içinde istihdam edilen platform çalışanlarının, işverenler tarafından maliyetleri manipüle etmek amacıyla daha az yasal koruma sağlayan bu yeni ara statüye zorla kaydırılması ihtimalidir. Yani, zayıf durumdaki işçileri korumayı hedeflerken, sistemdeki mevcut işçi haklarının dolaylı yollardan zayıflatılması ve bir tür hukuki statü arbitrajı yapılması tehlikesi son derece ciddidir. Nitekim platform ekonomisinin çok katmanlı doğası, herkesi tek bir ara statüye hapsetmeyi imkânsız hale getirmektedir.

Karşılaştırmalı Hukukta Hukuki Statü Çözümleri

Küresel ölçekte platform çalışanlarının statüsü sorunu, demokratik ülkelerin kendi anayasal hukuk sistemleri ve ulusal yargı pratikleri çerçevesinde birbirinden farklı, yenilikçi yaklaşımlarla çözülmeye çalışılmaktadır. Avrupa Birliği nezdinde bu alanda atılan en önemli adımlardan biri olan Platform Çalışmasında Çalışma Koşullarının İyileştirilmesine İlişkin Direktif Tasarısı, yasal karine ilkesini açıkça benimseyerek kıta Avrupası iş hukukunda büyük bir dönüşümün işaretini çok güçlü bir biçimde vermiştir. Bu önemli tasarıya göre, dijital platformun ücret tavanını veya tabanını belirlemesi, çalışanın performansını tamamen elektronik yollarla denetlemesi veya kişinin işini kendi dilediği gibi organize etme özgürlüğünü katı yaptırımlarla kısıtlaması gibi belirli somut kriterlerin varlığı halinde çalışanın doğrudan işçi olduğu yasal olarak kabul edilmektedir. İspanya hukukunda yakın zamanda kabul edilen düzenleme de kurye sektörü çalışanlarının doğrudan işçi sayılacağına dair sağlam bir hukuki karine getirmiş olup, bu durumun aksini ispatlama külfetini, yani ispat yükünü doğrudan platform şirketlerine yükleyerek zayıf konumdaki çalışanları uzun yargılama süreçlerinden korumayı vizyon edinmiştir.

Farklı Avrupa ülkeleri ve ulusal yargı mercileri de kendi iş hukuku içtihatları ve zaman zaman hayata geçirdikleri güncel yasal revizyonları ile platform çalışanlarının statüsü sorununa çeşitli kalıcı yanıtlar üretme gayreti içindedir. Hukuk sistemleri birbirinden ne kadar farklı olursa olsun, bu arayışın ve hukuki mücadelenin temelinde ekonomik olarak bağımlı konumdaki çalışanların korunması ve güvencesizliğin mutlak suretle önlenmesi asli amacı yatmaktadır. Bazı ulusal devletler kendi yasalarındaki var olan klasik işçi tanımlarını platformlara uygun şekilde genişletirken, bazıları ise mevcut sistemlerindeki ara statüleri doğrudan platform ekonomisine güçlü bir şekilde entegre etmeye çalışmaktadır. Ülkelerin platform ekonomisine yargısal müdahale yöntemleri ve bu konuda ilgili yüksek mahkemelerin veya yasa koyucuların geliştirdiği başlıca içtihat ile düzenleme kriterleri genel hatlarıyla şu şekilde özetlenebilir:

• Birleşik Krallık: Çalışanların işçi ve bağımsız çalışan sınırları arasında yer alan yasal bir çalışan statüsünde kabul edilerek onlara asgari ücret ve ücretli yıllık izin gibi devredilmez hakların hukuken tanınması.
• İtalya: Çalışanlar resmiyette bağımsız çalışan olarak nitelendirilmeye devam etseler dahi, iş kazası ile meslek hastalığı sigortası ve algoritmik sistemler hakkında şeffaf bilgi alma hakkı gibi anayasal güvencelerin yasal düzenlemelerle genişletilmesi.
• Almanya: Geleneksel kişisel bağımlılık yerine, mutlak sosyal korunma ihtiyacı ve derinden hissedilen ekonomik bağımlılık kriterleri üzerinden işçi benzeri çalışan konseptinin platform ekonomisine uygulanabilirliğinin yüksek yargı kararlarıyla detaylıca tartışılması.
• Fransa: Dijital platform çalışanlarına bütünüyle gönüllü iş kazası sigortası mekanizmaları ile sürekli mesleki eğitim ve bazı toplu sendikal haklar sağlayan, ancak çalışanları kategorik olarak doğrudan işçi saymayan özgün ve karmaşık hukuki rejim uygulamaları.
• Uluslararası Çalışma Örgütü: Evrensel bir norm olarak olguların önceliği ilkesi gereğince, tarafların kâğıt üzerinde sözleşmeye verdikleri isimden ziyade, sahada yaşanan fiili bağımlılık durumunun ve ekonomik gerçeklerin mutlak suretle baz alınmasını emreden tavsiye niteliğindeki bağlayıcı yönlendirmeleri.

Türk İş Hukukunda Olası Çözüm Yolları

Türk iş hukuku mevzuatında henüz dijital platform çalışmasını ve platform çalışanlarının spesifik hukuki statüsünü doğrudan doğruya düzenleyen özel bir yasal kanun hükmü veya bu alana bütünüyle hasredilmiş yerleşik bir Yargıtay içtihadı maalesef bulunmamaktadır. Bu kanuni boşluk nedeniyle mevcut hukuki uyuşmazlıklar, 4857 sayılı İş Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun temel emredici hükümleri çerçevesinde kıyasen yorumlanmaya muhtaç durumdadır. Özellikle Borçlar Kanunu kapsamında, küresel platform sağlayıcılar tarafından önceden tek taraflı matbu olarak hazırlanan ve çalışanların üzerinde hiçbir şekilde müzakere etme veya değiştirme hakkı bulunmayan katılım sözleşmeleri, genel işlem koşulları kurumu bağlamında çok ciddi ve titiz bir hukuki denetime tabi tutulabilir. İşçinin sözleşme şartlarını kendi lehine belirleme özgürlüğünün kesinlikle bulunmadığı bu metinler, içeriği itibarıyla çalışanın aleyhine dürüstlük kuralına aykırı, aşırı orantısız veya haksız yaptırımlar içeriyorsa yargısal makamlarca içerik ve yürürlük denetimine tabi tutularak bütünüyle geçersiz kılınabilir niteliktedir.

Türkiye'deki ve dünyadaki platform ekonomisinin önlenemez bir hızla büyümesi karşısında, kanun koyucunun gecikmeksizin ve inisiyatif alarak koruyucu yasal adımlar atması hukuki bir mecburiyettir. Türk iş hukuku sistemi açısından masada duran en rasyonel ve adil çözüm yollarından biri, Avrupa Birliği Direktif Tasarısı'na ve bazı güncel Avrupa örneklerine benzer biçimde, gelişmiş algoritmalar ile sahada aktif denetim kuran devasa platformların çalışanlarının kural olarak işçi olduğuna dair çürütülebilir bir nitelik taşıyan güçlü bir yasal karine ihdas edilmesidir. Bu yenilikçi hukuki yaklaşım, ağır ispat yükünü maddi ve teknolojik gücü bütünüyle elinde bulunduran global platform şirketlerine kaydırarak çalışma barışını ve sosyal adaleti yeniden tesis edecektir. Ayrıca, platform çalışanlarının kesinleşmiş istihdam statüsü ne olursa olsun; asgari ücret düzeyinde bir gelir garantisi, iş kazası ile meslek hastalığı sigortası şemsiyesi altına alınmaları ve anayasal düzeydeki örgütlenme haklarının mutlaka güvence altına alınması gerekmektedir. Aksi takdirde, milyonlarca güvencesiz platform çalışanı modern kölelik koşullarına itilmeye devam edecektir.

Sonuç itibarıyla, dijital platform çalışması adı verilen ve 21. yüzyılda küresel ekonomiyi en derinden şekillendiren bu yepyeni istihdam modeli, çalışma hayatına beraberinde getirdiği mekânsal esneklik ve yenilikçi kazanç fırsatlarının yanı sıra, iş ve sosyal güvenlik hukuku bağlamında çözülmesi büyük bir aciliyet arz eden devasa boyutta bir hukuki statü problemi yaratmaktadır. Sistemin asıl yükünü çeken çalışanların salt dev platformların ticari ve finansal çıkarları doğrultusunda zoraki bir şekilde bağımsız yüklenici kılıfı altında çalıştırılması ve iş hukukunun yüzyıllık insan hakları kazanımlarından bilinçli olarak dışlanması modern hukuk sistemlerince kabul edilebilir bir durum değildir. Platform çalışanlarının yasal ve nihai statüsünün belirlenmesinde, tarafların kâğıt üzerindeki sözleşmelerde kullandıkları yanıltıcı isimlerin değil, fiili çalışma hayatındaki somut gerçekliklerin ve çok boyutlu modern teknolojik gözetim usullerinin mutlak suretle dikkate alınması gereklidir. İş hukukunun varlık sebebi olan zayıf konumdaki işçiyi koruma ilkesi ışığında, yasa koyucuların evrensel normları ve ilerici mahkeme kararlarını referans alarak adil yasal düzenlemeleri ivedilikle hayata geçirmesi gerekmektedir. Emeğin bu dijital devrimi, ancak insanın onurunun korunduğu şeffaf bir yasal zeminde gerçek anlamda sürdürülebilir bir geleceğe sahip olabilecektir.