Makale

İş hayatında karşılaşılan en ağır sorunlardan biri olan psikolojik şiddet, bireylerin çalışma barışını temelden sarsan ve hukuki sonuçları oldukça ağır olan sistematik bir eylemdir. Çalışma ortamında bireyleri yıldırmayı, dışlamayı ve nihayetinde işten ayrılmaya zorlamayı hedefleyen bu düşmanca davranışlar, sadece sosyolojik veya psikolojik bir dram olmakla kalmaz, aynı zamanda iş hukuku boyutuyla da titizlikle ele alınması gereken bir ihlaller bütünüdür. Psikolojik terör olarak da adlandırılan bu sürecin mağdur üzerinde yarattığı yıkıcı etkiler, zamanla iş sözleşmesinin devamını imkânsız hale getirir. Sistematik biçimde uygulanan bu haksız eylemler karşısında çalışanların, kendilerini koruyabilmeleri ve maruz kaldıkları haksızlıkların telafisini sağlayabilmeleri adına hukuki yollara başvurmaları kaçınılmaz bir sondur. İdari ve yargısal süreçlerin işletilmesi, mağdurun hem uğradığı maddi kayıpların hem de derin manevi sarsıntıların giderilmesi açısından büyük bir önem taşımaktadır. İş ilişkisinin temelinde yatan karşılıklı güven ilkesinin zedelenmesiyle birlikte, mağdur açısından iş sözleşmesini tek taraflı olarak sona erdirme ve bunun doğurduğu tazminat haklarını talep etme süreci hukuki bir zemin kazanmaktadır.

Psikolojik Tacizin İş Sözleşmesine Etkisi ve Haklı Fesih

İşyerinde belirli bir şiddette ve düzende, sistematik olarak tekrarlanan psikolojik taciz davranışları, çalışan üzerinde gittikçe artan ve tahammül edilemez boyutlara ulaşan zararlar şeklinde ortaya çıkmaktadır. Bu süreç durağan olmayıp sürekli değişen ve ağırlaşan evrelerden oluşur. Olayların ilerlemesiyle birlikte yönetim de çoğu zaman bu sürece dâhil olur veya sessiz kalarak ihlalin bir parçası haline gelir. Sürecin son ve en kritik aşaması ise bireyin işten koparılması, yani iş sözleşmesinin sona ermesidir. İnsanların emeklilikten önce çalışma hayatından dışlanmasının yarattığı sosyal ve ekonomik etkiler oldukça ağırdır. İşten ayrılmanın temel nedeni, mağdurun maruz kaldığı ağır psikolojik süreç nedeniyle ciddi tıbbi destek almak zorunda kalması ve işe devam edemez hale gelmesidir. Bu dayanılmaz koşullar altında mağdurun iş sözleşmesini sürdürmesi beklenemez. Sürekli bir baskı ve düşmanca tutum altında ezilen işçi için haklı nedenle fesih müessesesi, yasal bir çıkış yolu ve hakkın aranmasının ilk adımı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Uzun dönem bu tür haksız eylemlere maruz kalmış bireyler için mevcut işyerinde daha fazla yıpranmak ve telafisi güç zararlara uğramak yerine, sözleşmeyi sonlandırmak, istifa etmek veya başka bir iş aramak hukuken ve mantıken daha akıllıca bir tercih olarak değerlendirilmektedir. İşçinin, çalışma koşullarının dayanılmaz hale getirilmesi neticesinde iş sözleşmesini feshetmesi, sıradan bir istifa olarak değil, haklı nedene dayalı bir fesih olarak nitelendirilmelidir. Zira ortada işçinin kendi özgür iradesiyle aldığı bir ayrılma kararından ziyade, uygulanan şiddet ve baskılar sonucunda zorunlu bırakıldığı bir ayrılış söz konusudur. Mağdurun bu aşamada kurban rolünü reddederek, hukuki sınırları içerisinde kalarak hakkını araması ve yargı yollarına başvurarak uğradığı ihlalleri yetkili mercilere taşıması büyük önem arz etmektedir. Bu şekilde gerçekleştirilen fesih, işçiye kanuni olarak koruma sağlayacak ve tazminat taleplerinin önünü açacak temel dayanağı oluşturur.

Fesih Sürecinde Mağdurun Yıpranma Boyutu

Sistematik dışlama ve yıldırma eylemleri, sadece hukuki bir ihlal olmakla kalmayıp bireyin fiziksel ve ruhsal bütünlüğüne de doğrudan bir saldırı niteliğindedir. Davranışların şiddeti arttıkça, ortaya çıkan sağlık sorunlarının ciddiyeti de aynı oranda artış gösterir. İleri derecedeki vakalarda kişi artık iş yapamaz duruma gelir, iş gücüne geri dönemez ve tıbbi veya psikolojik yardım alsa bile iyileşme süreci oldukça meşakkatli bir hal alır. Yaşanan ağır depresyon, anlamsız korkular, travma sonrası stres bozukluğu, hipertansiyon ve mide-bağırsak sorunları gibi sayısız rahatsızlık, iş sözleşmesinin feshi için ne denli haklı ve kaçınılmaz bir nedenin var olduğunu somutlaştırmaktadır. Bu denli ağır fiziksel ve ruhsal zarar gören bir çalışanın, sözleşmesini feshetmek dışında bir alternatifi kalmamakta ve bu durum, hukuki arenada işçinin fesih iradesinin ne kadar güçlü temellere dayandığını göstermektedir.

İşverenin Sorumluluğu ve Örgütsel Yaptırımlar

Çalışma ortamında yaşanan psikolojik şiddet eylemlerinin engellenememesi veya yönetimin bu duruma seyirci kalması, sadece eylemi gerçekleştiren kişilerin değil, kurumun kendisinin de hukuken sorumlu tutulmasına neden olmaktadır. Örgüt içerisindeki bu yıkıcı faaliyetlere karşı gerekli önlemleri almayan veya eylemlere doğrudan katılan idareler, ilerleyen süreçlerde çok ciddi yaptırımlarla karşı karşıya kalırlar. Mağdurun yasal yollara başvurup dava açması sonucunda, işveren veya ilgili kurum, yüklü bir mahkeme masrafı ve maddi tazminat yükümlülüğü ile baş başa kalabilmektedir. Ortaya çıkan bu tablo, aslında yönetimin çalışma barışını sağlama yükümlülüğünü yerine getirmemesinin doğrudan bir hukuki sonucudur. Hukuk sistemi, çalışanın en temel hakkı olan güvenli ve sağlıklı bir ortamda çalışma hakkını korumayı amaçlar ve bu hakkın ihlali durumunda işverene ağır bedeller ödetir. Tazminat bedelleri, itibar kaybı ve mahkeme süreçleri, zaman zaman o kadar ağır olur ki, işletmenin kendi varlığını dahi tehdit eden kurumsal bir felakete dönüşebilir.

İşyerinde bu tür bir ihlalin gerçekleşmesi durumunda mağdur, idari yolların yanı sıra yargı yoluna giderek haklarını aramak zorundadır. Örneğin, Türkiye’de Çalışma ve Sosyal Güvenlik İletişim Merkezi (ALO 170) gibi mekanizmalar aracılığıyla işverenin şikâyet edilmesi, idari sürecin başlatılması açısından önemli bir adımdır. Bununla birlikte, işçinin uğradığı maddi zararların karşılanması genellikle yargı mercileri önünde açılacak olan tazminat davaları ile mümkün olabilmektedir. Mağdurun dava sürecinde avukat ve mahkeme masrafları gibi ciddi ek maliyetlere katlanmak zorunda kalması, talep edilecek maddi tazminatın kapsamının genişlemesine zemin hazırlar. Çünkü bu hukuki yola başvurmak, işveren tarafının ihlali neticesinde doğan mecburi bir durumdur ve mağdurun sırtına yüklenen her türlü ekstra külfet, tazminat davalarının haklı temelini oluşturmaktadır.

Maddi Kayıplar ve Maddi Tazminat Talepleri

İş sözleşmesinin haklı nedenle veya zorunlu istifa ile sona ermesinin ardından mağdur çalışanın karşı karşıya kaldığı en büyük sorunlardan biri derinleşen ekonomik kayıplardır. Haksız eylemler nedeniyle işten ayrılmak zorunda bırakılan bireyler, yaşadıkları fiziksel ve psikolojik travmaların etkisiyle yeni bir iş bulmakta ve çalışma hayatına yeniden adapte olmakta büyük zorluklar çekerler. Bu durum, olağan bir işsizlik sürecinden çok daha uzun süren bir gelir kaybına yol açar. İşte bu noktada maddi tazminat, işçinin iradesi dışında maruz kaldığı bu haksız işsizlik sürecinden doğan ekonomik mağduriyetinin giderilmesi amacını taşır. Kapasite altı çalıştırılma, mesleki kimliğin zedelenmesi ve uzun süreli iş arama dönemlerinin getirdiği mali yıpranma, açılacak olan davanın temel hesaplama unsurları arasında yer alır. İşveren, ihlal ettiği yükümlülükler nedeniyle, çalışanın bu zorunlu ayrılık sürecinde uğradığı tüm kazanç kayıplarından hukuken sorumlu tutulmaktadır.

Maddi tazminatın kapsamı sadece kaybedilen aylık ücret veya işsiz kalınan dönemin maaş kayıplarıyla sınırlı kalmamaktadır. Mağdur, süreç boyunca bozulan ruhsal ve fiziksel sağlığını geri kazanmak adına çok ciddi harcamalar yapmak zorunda kalmaktadır. Sürekli ödenmesi gereken psikoterapi giderleri, hastane masrafları ve ilaç harcamaları, mağdurun bütçesinde büyük gedikler açar. Ayrıca, mağdurun yaşadığı bu süreç, ailenin diğer bireylerini de ekonomik olarak etkiler ve mağdurun tedavi harcamalarına tüm aile ortak olmak zorunda kalır. Hukuk, bir bütün olarak doğan bu fiili zararların tamamının haksız fiili gerçekleştiren veya buna göz yuman tarafça karşılanmasını öngörür. Dolayısıyla, dava sürecinde talep edilecek maddi tazminat, kaybedilen ücretlerin yanı sıra belgelendirilebilen tüm bu sağlık, tedavi ve diğer zorunlu gider kalemlerini de kapsayacak şekilde geniş bir yelpazede değerlendirilmelidir.

Yargı Sürecindeki Masrafların Tazmini

Zorbalığa maruz kalan kişi hakkını aramak için yargı yoluna başvurduğunda, adalet arayışının doğurduğu kaçınılmaz maliyetlerle yüzleşir. Hukuki mücadele, avukatlık ücretleri, dava harçları, bilirkişi giderleri ve diğer mahkeme masrafları gibi ciddi bir maddi külfet getirir. İşverenin yarattığı zehirli çalışma ortamı nedeniyle işini ve gelirini zaten kaybetmiş olan mağdur, bir de bu ağır dava masraflarını finanse etmek zorundadır. Ancak iş hukuku ve tazminat prensipleri gereğince, haksız bir eylem sonucunda dava açmak zorunda kalan kişinin bu süreçte yaptığı yasal ve zorunlu masrafların büyük bir kısmı, davanın kazanılması durumunda karşı tarafa yüklenmektedir. Bu durum, haksız fiili işleyen kurumun, neden olduğu zararın tüm maliyetlerine katlanması gerektiği şeklindeki temel hukuki ilkenin bir yansımasıdır ve mağdurun adalete erişimini maddi olarak desteklemeyi hedefler.

Manevi Çöküntü ve Manevi Tazminat Talepleri

Sistematik psikolojik tacizin belki de en derin ve onarılamaz etkileri, mağdurun iç dünyasında ve sosyal yaşamında yarattığı manevi tahribattır. Hakkında asılsız söylentiler çıkarılması, yeteneklerinin sürekli sorgulanması, küçük düşürücü işlere zorlanması ve toplum önünde itibarının zedelenmesi, bireyin onuruna, şerefine ve saygınlığına yapılmış ağır saldırılardır. Bu tür eylemler kişinin özgüvenini ve özsaygısını yitirmesine, dışlanmışlık ve çaresizlik duygularına kapılmasına neden olur. Sosyal imajı zedelenen mağdur, arkadaşları tarafından dışlanabilir, mesleki kimliğini kaybedebilir ve hatta kendi ailesi içinde bile başarısız bir birey olarak algılanmaya başlayabilir. İşte kişinin onur, şeref ve kişilik haklarına yapılan bu haksız saldırılar neticesinde duyduğu derin acı, elem ve kederin hukuki karşılığı manevi tazminat müessesesidir. Manevi tazminat, mağdurun bozulan iç huzurunu bir nebze olsun tesis etmeyi ve haksız saldırıyı gerçekleştiren tarafı caydırmayı hedefler.

Manevi tazminat davalarında hükmedilecek miktar, matematiksel bir hesaplamadan ziyade, yaşanan manevi tahribatın ağırlığına ve olayın oluş şekline göre yargıç tarafından takdir edilmektedir. Mağdurun yaşadığı travma sonrası stres bozukluğu, uyku düzeninin altüst olması, panik ataklar, depresyon ve hatta öz kıyım düşüncelerine kadar varan ağır psikolojik krizler, manevi zararın ne derece büyük olduğunu açıkça gözler önüne sermektedir. Ayrıca sürecin yıkıcı etkileri mağdurun sadece kendisiyle sınırlı kalmamakta, eşi ve çocukları başta olmak üzere tüm aile üyeleri bu ruhsal çöküntüden payını almaktadır. Aile içinde artan gerginlik ve çatışmalar ailenin dağılmasına kadar gidebilecek ciddi sosyal yaralar açmaktadır. Hukuk sistemi, mağdurun insanlık onuruna yakışmayan bu muameleler karşısında yalnız olmadığını vurgular ve kişilik haklarının bu denli pervasızca ihlal edilmesini, manevi tazminat yoluyla etkin bir şekilde cezalandırmayı amaçlar.

Yasal Düzenlemelerdeki Durum ve Hukuki Mücadele

Tüm bu süreçte mağdurların karşılaştığı temel zorluklardan biri, genel kanunlarımızda bu eylemlere yönelik özel ve detaylı bir tanımın yeterince bulunmamasıdır. Yapılan araştırmalara göre yargı mensupları dahi ülkemizdeki yasal düzenlemelerin bu konuda yetersiz kaldığını açıkça ifade etmişlerdir. Kapsamlı bir tanım yapan ve idari ile adli yaptırımları açıkça belirleyen özel bir mevzuatın eksikliği, zaman zaman mağdurların ve hak arayışında olanların tereddüt yaşamasına yol açabilmektedir. Hukuki boşluklar veya belirsizlikler, eylemleri gerçekleştirenleri cesaretlendirirken mağdurları çaresizliğe itmemelidir. Nitekim yasal mevzuatımızda doğrudan bu terimle adlandırılmış özel bir kanun olmasa dahi, medeni hukuk, borçlar hukuku ve iş hukuku çerçevesindeki genel koruyucu hükümler, kişilik haklarının korunması ve sözleşmeye aykırılık prensipleri doğrultusunda mağdurlara ciddi bir koruma kalkanı sağlamaktadır. Önemli olan husus, mağdurun kurban psikolojisinden çıkarak, hukuki ihtilaf sürecini başlatma iradesini göstermesidir.

Sonuç olarak, çalışma yaşamını zehirleyen sistematik psikolojik şiddet ve yıldırma eylemleri, sadece sosyal ve kurumsal bir hastalık değil, aynı zamanda çok ağır yaptırımları olan bir hukuki ihlaldir. İşçinin, onurunu zedeleyen, fiziksel ve ruhsal sağlığını bozan bu düşmanca ortamda çalışmaya zorlanması hukuken kabul edilemez. Sözleşmenin haklı nedenle feshi, mağdurun yasal yollara başvurarak uğradığı haksızlıklara hukuki anlamda "dur" demesi için atılmış en temel adımdır. İşsiz kalınan süreçteki tüm ekonomik kayıplar ile tedavi giderlerinin maddi tazminat; kişilik haklarına, onur ve saygınlığa yapılan saldırıların ise manevi tazminat yoluyla talep edilmesi, adaletin tesisi için bir zorunluluktur. İdari mekanizmaların çalıştırılması, şikayet süreçlerinin işletilmesi ve uzman hukuki destek alınarak yargı mercileri önünde mücadele verilmesi, hem mağdurun haklarının iadesini sağlayacak hem de işverenin hukuka aykırı tutumunu cezalandırarak kurumsal sorumluluğunu yerine getirmesini zorunlu kılacaktır.