Makale

Neoliberal kent politikalarının bir yansıması olarak ortaya çıkan kentsel dönüşüm projeleri, uygulamada mülk sahiplerinin rızasını elde etmeye yönelik zorlayıcı bir müzakere aşamasını beraberinde getirmektedir,. Kentsel dönüşümün uzlaşma süreci, mahalle sakinlerini psikolojik ve bedensel bir yıpratma sarmalının içine çekerek, evlerini terk etmeleri yönünde sistematik bir baskı mekanizmasına dönüşebilmektedir,. İş yerinde karşılaşılan mobbing olgusunun temel dinamikleri olan zamansal süreklilik, güç dengesizliği ve olumsuz psikolojik sonuçlar, kentsel dönüşüm alanlarında da birebir karşılık bulmakta ve mağdurlar üzerinde onarılması güç tahribatlar yaratmaktadır,,. Bu bağlamda, mahalle sakinlerinin yaşam alanları üzerinde maruz kaldıkları bu uzun soluklu ve örtük baskılar, doğrudan doğruya bireylerin bedensel ve ruhsal bütünlüğünü hedef almaktadır,. Hukuki bir perspektiften yaklaşıldığında, kişilerin sağlıklı ve güvenli bir çevrede yaşama haklarının ihlal edilmesi, telafisi imkansız zararlara yol açabilmektedir,. Özellikle bu sürecin mağdurları üzerinde bıraktığı derin izler, kentsel dönüşüm mobbinginin yalnızca sosyolojik bir vaka olmadığını, aynı zamanda tazminat sorumluluğu doğurabilecek nitelikte ağır bir hak ihlali olduğunu göstermektedir,. Dolayısıyla, bu ihlallerin yol açtığı bedensel ve psikolojik yıkımların, yargı mercileri önünde taleplere konu edilebilmesi hukuki bir tartışma zeminine oturmaktadır.

Kentsel Dönüşüm Sürecinde Psikolojik Sağlığa Yönelik İhlaller

Kentsel dönüşüm müzakerelerinin şeffaflıktan uzak, belirsizliklerle dolu ve yıllara yayılan yapısı, mahalle sakinleri üzerinde kronik bir kentsel travma yaratmaktadır,. Sürecin doğrudan bir sonucu olarak sakinler; anksiyete, depresyon, panik atak, travma sonrası stres bozukluğu (PTSD), yoğun ağlama nöbetleri ve uykusuzluk gibi ağır psikolojik rahatsızlıklarla baş başa bırakılmaktadır,. Özellikle mahalle sakinlerinin geleceğe dair kontrol duygularını kaybetmeleri ve sürekli olarak evlerinden edilme tehdidi altında yaşamaları, bu psikolojik yıkımın en temel tetikleyicilerindendir,. Hukuki açıdan, bir eylemin psikolojik şiddet olarak nitelendirilebilmesi için mağdurun kendisini savunamayacak duruma düşürülmesi ve söz konusu eylemlerin belirli bir sistematik dahilinde uzun süre kesintisiz devam etmesi gerekmektedir,. Dönüşüm sürecinde karar alma mekanizmalarından dışlanan ve olağanüstü yetkilerle donatılmış aktörler karşısında çaresiz hisseden bireylerin yaşadığı bu travmatik süreç, kişisel bütünlüğe yönelik son derece ağır bir saldırı niteliği taşıma potansiyeline sahiptir,. Süreçteki kasıtlı belirsizlik, mağdurların psikolojik direncini sistematik bir biçimde kırmaktadır.

Bu psikolojik tahribatın derinliği, mağdurların kentsel dönüşüm sürecini adeta bir yas hali olarak deneyimlemelerinde de açıkça görülmektedir. Kişinin yıllar boyunca inşa ettiği, kimliğinin ve özsaygısının ayrılmaz bir parçası olan evinin ve mahalle dokusunun yok edilmesi riski, bireylerde derin bir umutsuzluk ve çaresizlik uyandırmaktadır,. Geceleri uykusuzluk çeken, evini kaybetme korkusuyla tetikte bekleyen ve bu süreçte psikiyatrik destek almak zorunda kalan sakinlerin varlığı, saha çalışmalarında sarsıcı bir biçimde raporlanmaktadır,. Hukuk sistemimizde, kişilerin ruhsal bütünlüğünün bu denli ağır bir şekilde zedelenmesi, kural olarak hukuka aykırılık teşkil etmekte olup, failin kusuruna ve olayın ağırlığına bağlı olarak tazminat yükümlülüğünü doğrudan doğurabilmektedir. Ancak burada asıl zorluk, psikolojik tahribatın kaynağının tekil bir eylemden ziyade, zamana yayılmış ve birden fazla aktörün örtük müdahalelerinden oluşan karmaşık bir mobbing süreci olmasından kaynaklanmaktadır,. Bu çok aktörlü karmaşık yapı, mağdurlar aleyhine gerçekleşen ihlalin ciddiyetini azaltmamakta aksine katlayarak artırmaktadır.

Bedensel Sağlığı Tehdit Eden Mobbing Eylemleri ve Riskler

Kentsel dönüşüm mobbinginin yıkıcı etkileri yalnızca psikolojik düzeyde sınırlı kalmamakta, yaşanan yoğun stres ve kronik kaygının somatizasyonu neticesinde doğrudan bedensel sağlığa da ciddi zararlar vermektedir. Sürecin yarattığı bu ağır baskı; zamanla kardiyovasküler hastalıklar, inatçı tansiyon problemleri, bağışıklık sisteminin çökmesi ve çeşitli cilt hastalıkları gibi ciddi fizyolojik rahatsızlıkları tetikleyebilmektedir,. Özellikle yaşlı, engelli veya kronik rahatsızlığı bulunan dezavantajlı mahalle sakinlerinin, bu denli yoğun bir belirsizlik ve baskı ortamında bedensel sağlıklarının hızla kötüye gitmesi kaçınılmaz bir sonuç olarak karşımıza çıkmaktadır,. Hukuki bir değerlendirme yapıldığında, failin doğrudan fiziksel bir müdahalesi olmasa dahi, bilerek yarattığı düşmanca ortam ve uyguladığı psikolojik terör neticesinde mağdurun bedensel sağlığının bozulmasına sebebiyet vermesi, kusur sorumluluğuna yol açabilecek niteliktedir. Bedensel bütünlüğe dolaylı yoldan yapılan bu amansız müdahalelerin tıbbi raporlarla nesnel bir biçimde kanıtlanması, ileride ihdas edilebilecek olası tazminat davalarının hukuki belkemiğini oluşturacaktır.

Bedensel sağlığa yönelik bir diğer hayati tehdit ise, uzlaşma sürecini gayri ahlaki bir şekilde hızlandırmak ve mahalle sakinlerini bölgeyi terk etmeye zorlamak amacıyla kasten yaratılan sağlıksız fiziksel çevre koşullarıdır,. Henüz mahallede günlük yaşam devam ederken gerçekleştirilen kontrolsüz yıkımlar, havaya karışan asbest gibi son derece tehlikeli kanserojen maddeler, açıkta bırakılan kanalizasyon giderleri ve sokakları kaplayan devasa moloz yığınları, doğrudan doğruya halk sağlığını tehdit eden unsurlardır,,. Moloz yığınlarının arasında oyun oynamak zorunda bırakılan çocuklar ve solunum cihazına bağlı yaşamını sürdüren ağır hastaların bu zehirli havaya ve toza maruz bırakılması, evrensel metinlerce güvence altına alınan sağlıklı yaşam hakkı kurallarının tartışmasız ve açık bir ihlalidir,. Bu tür ölümcül çevresel tehlikelerin, mahalle sakinlerini bezdirme ve tahliyeye mecbur bırakma amacıyla bir mobbing aracı olarak acımasızca kullanılması, insan onuruyla bağdaşmayan ve hukuken ağır ihlal sayılması kuvvetle muhtemel eylemler kategorisinde değerlendirilebilir,.

Sağlık Hakkının İhlali ve Nedensellik Bağı

Ortaya çıkan bedensel ve ruhsal sağlık sorunlarının hukuki bir yaptırıma tabi tutulabilmesi için, meydana gelen somut zarar ile uygulanan mobbing eylemleri arasındaki illiyet bağı kavramının şüpheye yer bırakmayacak netlikte ortaya konması gerekmektedir. Kentsel dönüşüm mobbinginin çok aktörlü ve zamana yayılmış karmaşık yapısı, bu kritik nedensellik bağının kurulmasını teknik olarak zorlaştırsa da hukuken imkânsız kılmamaktadır. Nitekim, iş yeri mobbingine ilişkin yargısal süreçlerde de başlangıçta benzer ispat zorlukları yaşanmış, ancak uzmanların geliştirdiği objektif ölçütler sayesinde psikolojik terör ile sağlık sorunları arasındaki organik bağ bilimsel olarak ispatlanabilir hale gelmiştir,. Kentsel dönüşüm sürecinde de, sağlık sorunlarının başlangıç veya alevlenme tarihinin proje söylentileri, tehditkâr uzlaşma görüşmeleri veya alandaki kontrolsüz yıkımlarla eşzamanlı olması ispat açısından büyük önem taşır. Bu kronolojik paralelliğin, detaylı hastane kayıtları ve uzman psikiyatrik değerlendirmelerle desteklendiği takdirde nedensellik bağının ispatına son derece güçlü bir hukuki argüman sağlayacağı unutulmamalıdır.

Manevi Tazminat Taleplerinin Hukuki Temelleri ve İspat

Bir kimsenin bedensel veya ruhsal bütünlüğüne yönelik hukuka aykırı saldırılar sonucunda duyduğu derin acı, elem ve ızdırabın bir nebze olsun telafi edilmesi amacıyla başvurulan en temel hukuki mekanizma manevi tazminat kurumudur. Kentsel dönüşüm sürecinde, sözde gönüllü rıza üretmek maksadıyla acımasızca uygulanan sistematik mobbing eylemleri, mağdurların kişilik hakları üzerinde telafisi güç veya imkansız yaralar açmaktadır,. Mahalle sakinlerinin on yıllardır yaşadıkları evlerini kaybetme korkusuyla içine sürüklendikleri yoğun anksiyete, asbest ve moloz tozları nedeniyle kalıcı olarak bozulan fiziksel sağlıkları ve kasıtlı olarak yaratılan güvensiz ortamın yol açtığı travmalar, kural olarak haksız fiil hükümlerine göre doğrudan tazminat sorumluluğu doğurabilecek eylemlerdir,. Hukuk sistemimizin ve evrensel hukuk normlarının temel prensipleri çerçevesinde, hiçbir kişi veya kurumun kendi ekonomik çıkarları uğruna başkalarının sağlığını, huzurunu ve yaşama sevincini kasten tehlikeye atma, onları yıpratma veya göçe zorlama hakkı bulunmamaktadır,.

Bu tür çetrefilli hukuki uyuşmazlıklarda mağdurların karşılaşacağı en büyük hukuki handikap, kentsel dönüşüm mobbinginin sinsi ve örtük yapısından kaynaklanan ispat yükü sorunudur. Faillerin, yıkıcı eylemlerini hukuka uygun gibi gösteren idari kararların veya görünürde rızaya dayalı sözleşmelerin arkasına sığınması, mağdurların yargı önündeki ispat külfetini ciddi şekilde ağırlaştırmaktadır,. Ancak, sürecin en başından itibaren titizlikle tutulacak tıbbi sağlık raporları, yetkililerden veya aracılardan gelen tehdit veya baskı içeren dijital mesaj dökümleri, kolluk kuvvetlerinin mahalledeki orantısız müdahalelerine dair tutanaklar ve tarafsız tanık beyanları, bu sistematik şiddetin yargı mercii önünde ispatında hayati bir rol oynayacaktır,. Özellikle yargılama aşamasında, mağdur vatandaş ile devasa ekonomik güce sahip fail (geliştirici veya kamu kurumu) arasındaki asimetrik güç dengesizliğinin makamlarca dikkate alınması ve zayıf konumda olan mahalle sakininin hakkaniyetle korunması ilkesinin işletilmesi, hukukun üstünlüğü ve adaletin tecellisi açısından büyük önem arz etmektedir,.

Hukuki Koruma ve Geleceğe Yönelik İhtiyatlı Değerlendirmeler

Kentsel dönüşümde mobbing olgusunun, tıpkı iş yeri mobbinginde yaşandığı gibi zamanla olgunlaşacak içtihatlar yoluyla yargı pratiğinde daha belirgin ve koruyucu bir hukuki statü kazanması beklenmektedir,. İş hukukunda uzun yıllar boyunca mevzuatta açıkça tanınmayan ve görünmez kalan psikolojik taciz kavramı, mağdurların ısrarlı hukuk mücadeleleri sonucunda bugün yerleşik yüksek yargı kararlarıyla güçlü bir şekilde tanımlanmakta ve güvence altına alınmaktadır. Benzer zorlu bir yolla, kentsel mekanların dönüşümü sırasında mülkiyet sahiplerine acımasızca uygulanan ve doğrudan bedensel ve ruhsal sağlığı yok etmeyi hedef alan bu sistematik eylemlerin de, ilerleyen yasal süreçte mahkemeler tarafından spesifik ve ağır bir haksız fiil türü olarak değerlendirilmesi kuvvetle muhtemeldir,. Mahalle sakinlerinin sağlıklı yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ile serbestçe geliştirme gibi en temel insan haklarının, salt piyasa dinamiklerine, ekonomik rant beklentilerine veya katı idari pratiklere kurban edilemeyeceği değişmez bir anayasal gerçektir,.

Bu meşakkatli süreçte, kanun koyucunun ve bağımsız yargı mercilerinin, barınma hakkını ve sağlık hakkını birbirinden ayrılmaz bir bütün olarak ele almaları büyük bir hukuki gerekliliktir. Kentsel dönüşüm projelerinin tamamen gönüllülük esasına dayandığına ilişkin resmi iddialar, sahada yaşanan psikolojik yıldırma ve bedensel sağlığı fiilen tehlikeye atma pratikleriyle açıkça çelişmektedir,. Bir rızanın hukuken geçerli ve bağlayıcı kabul edilebilmesi için hiçbir hile, korkutma veya psikolojik baskı altında verilmemiş olması esastır. Oysa sağlığını kaybetme veya yaşam alanının yaşanmaz hale gelmesi tehdidi altında atılan mecburi imzalar, hukuki meşruiyetten ve vicdani temelden yoksundur. Dolayısıyla, süreç içerisinde sağlığı onarılamaz şekilde zedelenen ve geri dönülmez zararlara uğrayan kişilerin, rıza göstermiş gibi görünseler dahi, bu rızanın temelden sakatlandığı iddiasıyla birlikte tazminat talep edebilme yollarının yargısal içtihatlarla açılması, sosyal devlet ilkesinin kaçınılmaz bir gereğidir. Önümüzdeki yıllarda bu tür ağır mobbing vakalarının mahkeme salonlarına daha sık taşınması hukukun üstünlüğünün bir yansıması olacaktır.

Sonuç itibarıyla, modern kentsel dönüşüm projelerinin yegâne başarı kriteri fiziksel mekanların pırıltılı bir şekilde yenilenmesi olmamalı; bu süreçte insan unsurunun, toplumsal hafızanın ve bireylerin en temel hakkı olan sağlık hakkının kayıtsız şartsız korunması daima hukuki merkeze alınmalıdır. Şeffaflıktan tamamen uzak, ağır belirsizliğin ve orantısız baskının hâkim olduğu, adeta bir kuşatma mantığıyla yürütülen müzakere ortamında, bireylerin ruhsal ve fiziksel sağlıklarını yitirmeleri hiçbir yasal, ekonomik veya idari amaçla meşrulaştırılamaz,. Kentsel dönüşüm mobbingi sarmalında sağlığı ağır biçimde bozulan, evini kaybetme korkusuyla hastalıklarla boğuşan mağdurların, yaşadıkları bu derin travmanın ve bedensel yıpranmanın adil bir şekilde telafisi için manevi tazminat yollarına başvurmaları gerekmektedir. Bu hak arayışı, hem bireysel boyutta adaletin sağlanması hem de gelecekteki projelere yönelik bu tür yıkıcı ve örtük şiddet eylemlerine karşı güçlü, caydırıcı bir hukuki emsal oluşturulması açısından son derece kritik ve demokratik bir adımdır.