Makale

Çalışma hayatında engelli bireylerin karşılaştığı en büyük ve yıkıcı engellerden biri, sistematik ve sürekli bir şekilde uygulanan psikolojik şiddet, yani mobbing eylemleridir. İşyerinde eşit statüdeki çalışma arkadaşları veya hiyerarşik olarak üst konumdaki yöneticiler tarafından gerçekleştirilen bu eylemler, mağdurun özgüvenini zedelemeyi, onu kurumsal anlamda izole etmeyi, mesleki itibarını sarsmayı ve nihayetinde iş akdini sonlandırarak işten ayrılmaya zorlamayı amaçlamaktadır. Tarafıma sunulan bilimsel ve alan araştırması temelli kaynaklar, engelli işçilere yönelik psikolojik taciz uygulamalarının oldukça çeşitli, çok katmanlı ve karmaşık görünüm biçimlerine sahip olduğunu son derece net bir şekilde ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, kesin bir hukuki sınır çizmek adına belirtmek gerekir ki; tarafıma sunulan bu temel inceleme kaynaklarında spesifik mahkeme kararlarına, dogmatik Yargıtay içtihatları metinlerine veya usul hukukundaki ispat yükü kurallarının teknik detaylarına ilişkin herhangi bir veri veya doğrudan yasal düzenleme analizi yer almamaktadır. Bu kaçınılmaz eksikliğe rağmen, mobbingin doğası gereği, özellikle gizli taciz biçimlerinin işveren veya çalışma arkadaşları nezdinde kanıtlanmasının oldukça güç olduğu, mağdurun yalnızlaştırılarak çaresiz bir sessizliğe itildiği mevcut kaynaklarda açıkça vurgulanmakta ve ispat konusundaki fiili zorluklara değinilmektedir.

Engelli İşçilere Yönelik Mobbingin Temel Görünüm Biçimleri

İş hukukunun ve kurumsal etiğin en çok tartışılan konularından biri olan psikolojik taciz eylemleri, işçiyi manevi açıdan yıldırmak, onu savunmasız bırakmak ve nihayetinde çalışma ortamından soyutlamak amacıyla düzenli ve sistematik olarak gerçekleştirilen düşmanca eylemler bütününü ifade etmektedir. Engelli çalışanlara yönelik uygulanan mobbing, genellikle bu bireylerin sahip oldukları fiziksel, zihinsel, işitsel veya ruhsal farklılıklarını hedef alan oldukça özel ve ağırlaştırılmış dışlama pratikleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Kaynak metinlerde yer alan detaylı veriler incelendiğinde, engelli işçilerin iş yerinde en sık maruz kaldığı psikolojik şiddet türlerinin başında sosyal ilişkiler bağlamında dışlanma ve iş yaşamında bir birey olarak önemsizleştirilme olgularının geldiği görülmektedir. Örneğin, iş arkadaşları veya yöneticiler tarafından sadece jest, mimik ve küçümseyici bakışlarla rahatsız edilme, çalışan hakkında tamamen asılsız ve yıpratıcı dedikodular yayma veya çalışanın mevcut eğitiminin ve mesleki kapasitesinin çok altında angarya işlerde çalıştırılması, engelli bireylere ısrarla uygulanan en yaygın mobbing biçimlerindendir. Bu sistematik eylemler, çalışanın mesleki yeterliliğini sürekli olarak sorgulatarak onun özsaygısını derinden zedelemeyi ve kurumsal aidiyetini yok etmeyi hedefler.

Engelli çalışanlara yönelik bu hedef odaklı ve yıkıcı sistematik eylemler, örgütsel hiyerarşi içinde dikey ve yatay mobbing olmak üzere iki temel eksende tezahür edebilmektedir. İşyerinde aynı hiyerarşik seviyede bulunan eşit statüdeki iş arkadaşları tarafından uygulanan yatay mobbing, çoğunlukla acımasız bir rekabet, önyargı ve kıskançlık gibi hislerle beslenmekte; asılsız söylentiler üretme, mesleki dayanışmadan tamamen mahrum bırakma veya ortak sosyal etkinliklerden kasıtlı olarak dışlama formlarında kendini açıkça göstermektedir. Diğer bir yandan, doğrudan güç ve otorite sahibi üst düzey yöneticiler tarafından astlara yönelik olarak uygulanan dikey mobbing ise, çoğunlukla işçiye haksız ve aşırı bir iş yükü verilmesi, mevcut yetkilerinin nedensizce kısıtlanması veya mesleki performansının sürekli ve haksız yere olumsuz eleştirilere maruz bırakılması şeklinde ortaya çıkmaktadır. Özel bir dezavantajlı durumu bulunan engelli çalışana, fiziksel veya zihinsel kapasitesini aşan son derece karmaşık görevler vermek veya tam tersi bir yaklaşımla ona aşırı basit görevler vererek varlığını küçümsemek, işveren vekilleri tarafından kullanılan en tehlikeli yıldırma taktikleri arasındadır.

Açık ve Gizli Psikolojik Taciz Eylemlerinin Tespiti

Çalışma ortamını kökten zehirleyen mobbing eylemleri, her zaman herkesin kolaylıkla görebileceği açık ve doğrudan saldırılar formatında gerçekleşmemektedir. Literatürde tanımlanan açık mobbing, mağdur olan engelli işçinin departman toplantılarında alenen aşağılanması, fiziksel veya zihinsel kusurlarıyla herkesin içinde alay edilmesi, sözlü olarak tehdit edilmesi veya doğrudan kötü söz ve ağır hakaretlere maruz bırakılması gibi üçüncü kişilerce de rahatlıkla fark edilebilen saldırgan eylemleri içermektedir. Ne var ki, gelişen modern iş yaşamında psikolojik şiddet ve yıldırma politikaları çoğunlukla ispatı daha zor olan gizli mobbing formunda sinsice yürütülmektedir. Gizli mobbing, mağdur hakkında fısıltı gazetesiyle asılsız söylentiler çıkarma, görevini ifa etmesi için gereken önemli bilgi, belge ve teçhizatı kasten ondan saklama, resmi e-postalara kasten yanıt vermeyerek iş süreçlerini tıkama veya çalışanı görünmez kılarak iletişimi koparma gibi son derece dolaylı eylemlerle karakterize edilmektedir. Zira bu tür görünmez nitelikteki sinsi eylemler, mağdurun maruz kaldığı dışlanmayı tam olarak anlamlandırmasını zorlaştırmakta ve onun resmi şikayet mekanizmalarına başvurma cesaretini kırmaktadır.

Engelli işçiler açısından gizli mobbingin en tehlikeli ve hukuki boyutta mücadele edilmesi en güç tarafı, bu yıpratıcı eylemlerin pek çok zaman dışarıdan bakıldığında koruyucu, şefkatli veya yardımsever bir maske altında ustalıkla meşrulaştırılabilmesidir. Örneğin, fiziksel veya zihinsel engeli bulunan bir çalışana kendi devasa potansiyelinin ve mesleki yeterliliğinin çok altında, hiçbir katma değer sağlamayan anlamsız görevler verilmesi, dışarıdan gözlemleyenler için çalışanı yormamak veya ona destek olmak adına atılmış iyi niyetli bir adım gibi kolaylıkla gösterilebilir. Oysaki gerçekte bu durum, engelli işçinin var olan yeteneklerini sergilemesini kesin bir şekilde engelleyen, onu mesleki açıdan değersizleştiren ve kurum içindeki eşit saygınlığını tamamen yok eden son derece ciddi ve örtülü bir psikolojik şiddet türüdür. Buna ek olarak, engelli bireyin iş süreçlerine dair sunduğu mantıklı görüşlerin toplantılarda sürekli olarak göz ardı edilmesi ve kurum lehine elde ettiği başarıların ısrarla görmezden gelinmesi de, yasal yollarla kanıtlanması son derece güç olan ancak çalışanın ruhsal bütünlüğünü derinden sarsan örtülü metotlar arasında yerini almaktadır.

Hiyerarşik Yapı ve Sosyal Egemenliğin Etkisi

Açık ve gizli mobbing eylemlerinin engelli çalışanlar üzerinde yarattığı tahribat, işyerindeki hiyerarşik yapı ve güç dengeleriyle de doğrudan ilintilidir. Sosyal egemenlik ve otorite kuramları bağlamında, kurumsal yapılarda gücü elinde bulunduran kişi veya imtiyazlı grupların, dezavantajlı olarak algıladıkları engelli bireyleri mevcut statükoyu korumak adına sistematik olarak dışladıkları ve değersizleştirdikleri görülmektedir. Özellikle performans, hız ve yüksek verimlilik odaklı kurumsal işleyişe sahip özel sektör işletmelerinde, yöneticilerin engelli çalışanları rekabetçi düzene uyum sağlayamayan zayıf halkalar olarak görme eğilimi, mobbingin çok daha sert ve yapısal bir şekilde uygulanmasına zemin hazırlamaktadır. Bu durum, yalnızca bireysel bir kötü niyetin yansıması olmaktan ziyade, örgütsel kültürün içine yerleşmiş kalıcı bir ayrımcılık ve tahakküm sorununu net bir şekilde işaret etmektedir. Güç dinamiklerinin bu şekilde adaletsiz dağıldığı rekabetçi ortamlarda, engelli işçinin maruz kaldığı yoğun psikolojik tacizi kanıtlaması, yöneticilerin ve diğer iş arkadaşlarının oluşturduğu görünmez sessizlik bariyerleri nedeniyle her geçen gün daha da aşılmaz bir engel haline dönüşmektedir.

Mobbing İddialarında İspat Güçlüğü ve Yargısal Sınırlılıklar

Modern yargılama hukukunun en temel ve evrensel prensiplerinden birine göre, iddia sahibi taraf, öne sürdüğü iddianın varlığını hukuka uygun ve geçerli delillerle kanıtlamakla mükelleftir. İş hukuku uyuşmazlıkları ve genel ispat yükü bağlamında mobbing iddialarının mahkemeler huzurunda kanıtlanması, bu eylemlerin genel doğası gereği kapalı kapılar ardında, somut iz bırakmadan ve genellikle diğer çalışanların tanıklık yapmaktan çekindiği korku dolu ortamlarda gerçekleşmesi nedeniyle oldukça çetrefillidir. Önemle ve ihtiyatla altını çizmek gerekir ki, tarafıma sunulan temel sosyolojik ve psikolojik araştırma metinlerinde mahkemelerin emsal kararlarına, spesifik yargı kararları özetlerine, mahkeme içtihatlarına dayalı uyuşmazlık çözüm yöntemlerine veya genel ispat yükü kurallarının usuli detaylarına ilişkin hiçbir yasal düzenleme veya doğrudan emsal karar bilgisi bulunmamaktadır. Dolayısıyla, bu hususlarda kaynak metinlerin sınırları dışına çıkılarak mutlak bir hukuki yargıda bulunulmasından özellikle kaçınılmıştır. Bununla beraber, kaynakların sosyolojik verilerle açıkça işaret ettiği üzere, özellikle yatay düzlemdeki ve gizli karakterdeki mobbing eylemlerinin dışarıdan gözlemlenmesi son derece güç olduğundan, bu ihlallerin somut olarak belgelendirilmesi ve yasal düzlemde kanıtlanması devasa zorluklar barındırmaktadır.

Engelli işçilerin çalışma yaşamında maruz kaldıkları sistematik psikolojik taciz eylemlerinin tespiti ve resmi makamlarca kesin bir biçimde ispatı aşamasında karşılaşılan en büyük handikap, söz konusu eylemlerin görünmez doğası ve zamanla işyeri normatif yapısına sinsice entegre edilmiş olmasıdır. Sadece sözlü olmayan küçümseyici jestler, dışlayıcı bakışlar, imalı sözler veya çalışanı yalıtan fiziksel eylemler, geride somut veya yazılı bir maddi iz bırakmadıkları için, herhangi bir yargısal süreçte iddiaların delillerle desteklenmesini ve ispatını zorlaştıran temel unsurların başında gelmektedir. İşçinin bu yıpratıcı süreçte maruz kaldığı psikiyatrik rahatsızlıklar neticesinde aldığı tıbbi raporlar veya uzman destek kayıtları önemli yan emareler teşkil etse de, taciz eyleminin aralıksız sürekliliği ve karşı tarafın ağır kasıt unsurunun kesin bir biçimde kanıtlanması aşamasında mağdurlar çoğu zaman adalet arayışında yapayalnız kalmaktadır. Bu ağır ispat güçlüğünü ve şahit bulma sıkıntısını bizzat yaşayan engelli işçiler, uğradıkları haksızlıklar karşısında çaresizce eylemsizliğe itilmekte veya yorucu yasal yollara başvurmak yerine tüm maddi haklarından vazgeçerek işten ayrılmayı sessizce tercih etmektedirler. Nitekim sunulan bilimsel alan araştırmaları, engelli çalışanların ağır mobbinge karşı yasal yollara başvurarak hakkını arama oranının yüzde dört gibi son derece marjinal ve vahim seviyelerde kaldığını trajik bir şekilde göstermektedir.

Sonuç itibarıyla, çalışma hayatında engelli işçilere yönelen psikolojik taciz eylemleri, sadece sıradan bir işyeri çatışması değil; çalışanın onurunu, kariyer gelişimini ve ruh sağlığını derinden tehdit eden sistematik ihlallerdir. Gerek yatay hiyerarşideki meslektaşlar gerekse dikey düzeydeki yöneticiler tarafından gerçekleştirilen açık veya örtülü mobbing eylemleri, engelli bireyin işgücüne üretken katılımını baltalamakta ve kurumsal aidiyet duygusunu onarılamaz biçimde zedelemektedir. Sunulan kaynaklarda mahkemelerin emsal kararlarına ve iş hukukundaki katı ispat yükü rejimine ilişkin spesifik yasal veriler yer almamasına karşın, mobbing eylemlerinin kanıtlanmasında mağdurların karşılaştığı fiili zorluklar son derece açık bir biçimde anlaşılmaktadır. Dezavantajlı konumda olan engelli çalışanların çalışma hakkının etkin korunması, teorik yasal güvencelerin kâğıt üzerinde kalmamasıyla mümkündür. Bahsi geçen ispat zorluklarının aşılabilmesi, kurumsal ayrımcılığın kökten son bulması ve sağlıklı bir çalışma ortamının kalıcı olarak tesis edilebilmesi için tüm işverenlerin, çalışanları koruyucu net politikalar geliştirmesi, şeffaf şikayet mekanizmaları kurması ve adalete erişim konusunda engelli bireylere tam destek sunması kaçınılmaz bir hukuki zorunluluktur.