Makale

Dikey mobbing, hiyerarşik olarak üst konumda bulunan otorite figürlerinin, astlarına veya egemenlikleri altındaki bireylere yönelik uyguladıkları sistematik psikolojik baskı sürecidir. Bu süreçte otorite, bireyin direncini ve inançlarını zayıflatmak, onu kendi istediği çizgiye çekmek amacıyla çeşitli yıldırma politikaları ve iradeyi kırmaya yönelik makam vaatleri kullanabilir. Önemle belirtmek gerekir ki, modern işçi-işveren ilişkileri, hukuki ispat yükü, maddi veya manevi tazminat hakları ve Yargıtay uygulamaları gibi iş hukuku kavramları sunulan kaynak metinlerde yer almamaktadır; bu nedenle yasal çerçeveye ilişkin bu hususların tarafınızca bağımsız olarak doğrulanması tavsiye edilir. Kaynaklar, bu baskı mekanizmalarını Mısır'da Cemal Abdünnâsır yönetimi altında hapishanede ağır şartlar altında kalan Zeyneb Gazzâlî'nin tarihi tecrübeleri üzerinden sunmaktadır. Otoritenin, asılsız suçlamalarla bireyi köşeye sıkıştırması ve ardından bu baskıdan kurtuluş yolu olarak yüksek mevkiler teklif etmesi, dikey psikolojik şiddetin en somut örneklerinden birini oluşturmaktadır. Bu makalede, gücü elinde bulunduran erklerin, hedeflerindeki kişiyi itibarsızlaştırmak veya kendi saflarına çekmek için başvurdukları vaat ve şantaj sarmalı, sosyolojik ve psikolojik bağlamlarıyla detaylıca ele alınacaktır,.

Otoritenin Sistematik Baskı Araçları ve Psikolojik Şiddet

Otorite figürlerinin uyguladığı psikolojik taciz, genellikle hedeflenen kişinin çevresinden ve sosyal destek mekanizmalarından soyutlanması, asılsız iftiralara maruz bırakılması ve sürekli bir tehdit altında tutulmasıyla başlar. Kaynak metinlerde aktarıldığı üzere, 1952 darbesi sonrasında Mısır'da yönetimi ele geçiren Cemal Abdünnâsır, kendisine suikast girişimi düzenlendiği iftirasını ortaya atarak muhalif gördüğü kitleleri illegal ilan etmiş ve son derece ağır sindirme politikaları gütmüştür. Bu tarz bir asimetrik güç ilişkisinde, gücü elinde bulunduran taraf, evrensel hukuki ve insani normları tamamen hiçe sayarak bireyler üzerinde mutlak bir tahakküm kurmayı hedefler. Zeyneb Gazzâlî'nin, herhangi bir somut delil veya adil yargılanma olmaksızın binden fazla kişiyle birlikte zindanlara atılması ve es-Sicnu'l-Harbi adı verilen askeri hapishanede tecrit altında tutulması, dikey mobbingin devlet otoritesi eliyle nasıl fiziksel ve ruhsal bir şiddet sarmalına dönüştüğünü çarpıcı bir biçimde göstermektedir,. Bu ağır süreçte kadıların ve hukukçuların varlıklarını kaybetmesi, adaletin yerini kurmaca senaryoların alması, otoritenin yalan üzerinden kitlelerin iradesini kırma çabasıdır.

Sistematik baskı, bireyin dayanma gücünü periyodik olarak test eden, onu sürekli bir belirsizlik ve korku iklimi içinde bırakan tekrarlayıcı eylemler bütünüdür. Hapishane müdürü Hamza el-Besyuni ve soruşturma sorumlusu Şems Bedran gibi astlarına mutlak emirler veren otorite figürü şahıslar, Gazzâlî'yi alev halkaları arasında tutmak, aç köpekleri üzerine salmak ve kızgın yağlara batırılmış kamçılarla darp etmek suretiyle akıl almaz, insanlık dışı işkenceler uygulamışlardır,. Buradaki temel amacın sadece geçici bir fiziksel acı vermek olmadığı, asıl hedefin kişiyi psikolojik olarak çökertmek ve "Cemal Abdünnâsır'ı öldürmeyi planladığınızı yaz" şeklinde, gerçek dışı bir kurguyu zorla kabul ettirerek itiraf almak olduğu açıkça görülmektedir. İşçi-işveren düzlemindeki modern mobbing vakalarında fiziksel şiddet nadir görülse de, üstlerin astlarına uyguladığı sürekli korkutma taktikleri, yersiz suçlamalarla kişiyi istifaya zorlama veya irade dışı beyanları kabul ettirmeye yönelik ısrarlı eylemler, temelinde aynı tahakküm ve iradeyi kırma arzusundan beslenmektedir.

İradeyi Kırmaya Yönelik Makam Vaatleri ve Şantaj

Otorite tarafından uygulanan dikey mobbing sürecinde her zaman fiziksel eziyet veya doğrudan psikolojik şiddet tek araç olarak kullanılmaz; bazen kişiyi kendi savunduğu temel değerlerden ve ahlaki duruşundan vazgeçirmek için oldukça cazip makam ve mevki teklifleri öne sürülür. Bu strateji, fiziken direnen bireyin ahlaki ve fikri bütünlüğünü içeriden parçalamayı hedefleyen çok daha sofistike bir manipülasyon ve şantaj yöntemidir. Kaynaklarda açıkça belirtildiği üzere, Gazzâlî es-Sicnu'l-Harbi zindanlarında dayanılmaz ağır işkenceler altındayken, kendisini devlet temsilcisi olarak tanıtan bir kişi hücresine gelmiş ve onunla bir anlaşma yapmak istediğini belirtmiştir. Bu üst düzey yetkili, halkın onu çok sevdiğini ifade ederek, Abdünnâsır'a yönelik kurgusal bir suikast planını itiraf etmesi karşılığında işkencelerin son bulacağını ve kendisine "Sosyal İşler Bakanı" olarak çok yüksek bir makam verileceğini teklif etmiştir,. Ek olarak, kapatılan derneklerinin açılacağı da vaat edilmiştir. Bu durum, dikey mobbing failinin, kurbanın zaaflarını kullanarak onun onurunu satın alma girişiminin çok net, tarihsel bir illüstrasyonudur.

Bireyin bu tür cezbedici teklifler karşısında sergilediği sarsılmaz duruş, onun psikolojik direncinin ve iradesinin gerçek sağlamlığını ortaya koyar. Gazzâlî, yüksek makam vaatleri ve rahat bir hayat teklifi ile süslenmiş bu şantaja asla boyun eğmemiş, kendisinin tüm ömrünü inandığı İslami değerlere hizmet etmeye adadığını ve Sosyal İşler Bakanlığı makamının onu uzaktan yakından hiçbir şekilde ilgilendirmediğini olağanüstü bir cesaretle dile getirmiştir,. Teklif edilen tüm mevkileri reddederek, sadece davasına gönüllü olarak hizmet etmeyi seçeceğini kararlılıkla yetkililerin yüzüne haykırmıştır,. Otoritenin bu vaatlerinin reddedilmesi üzerine şantajın boyutu anında değişmiş, vaatle kırılamayan bu irade tekrar şiddet ve ceza tehdidiyle sınanmaya başlanmıştır. Nitekim makam teklifini reddetmesinin hemen ardından Gazzâlî'nin erkeklerden bile daha fazla işkenceye maruz bırakılması için Abdünnâsır'ın mührüyle özel bir emir çıkartılmıştır. Bu döngü, mutlak güç sahiplerinin istediklerini kolay yoldan elde edemediklerinde nasıl daha da yıkıcı bir hale büründüklerinin acı bir kanıtıdır.

Baskı Altında Alınan İtiraflar ve İspat Yükü Açmazı

Otorite figürlerinin bir diğer sistematik taktiği ise, bireyi çevresindeki diğer mağdurlarla yüzleştirerek ve sevdiklerinin acı çekmesi üzerinden tehditler kurgulayarak sahte itiraflar ve beyanlar elde etmektir. Hapishanedeki soruşturma sürecinde Şems Bedran Paşa, Gazzâlî'nin direncini kırmak için onu dava arkadaşı Hüseynî Abdulgaffar ile zorla yüzleştirmiş ve ona daha önce yoğun zorbalık ve işkence kullanılarak yazdırılan sözde itiraf metinlerini bizzat okutmuştur,. Gazzâlî ise oldukça ferasetli davranarak bu metinlerin zorbalıkla yazdırıldığını hemen idrak etmiş ve dava kardeşinin asla yalan söylemeyeceğini, bu absürt ifadelerin ancak insanlık dışı işkenceler altında mecburen alındığını belirterek tüm yazılanları kesin bir dille reddetmiştir. Burada failin asıl amacı, mağdurlar arasında derin bir güvensizlik iklimi yaratmak, onları psikolojik olarak yalnızlaştırmak ve birbirleri aleyhine şahitlik etmelerini sağlayarak kendi kurguladığı bu süreci görünürde meşrulaştırmaktır. Sistematik şiddet ve psikolojik baskı altında alınan bu tür itiraflar, mağdurun özgür iradesinin tamamen sakatlanmış olmasından ötürü hiçbir meşruiyete sahip değildir. Otorite, bu acımasız yolla bireyi toplum önünde suçlu konumuna düşürmeye çalışmaktadır.

Modern iş hukuku ihtilaflarında, özellikle psikolojik taciz ve mobbing iddialarında yargılamanın kilit bir rol oynayan temel kavramı olan ispat yükü, iddia edilen psikolojik şiddetin ve haksız uygulamaların kural olarak mağdur tarafından kanıtlanması zorunluluğunu ifade eder. Ancak önemle altı çizilmelidir ki, ispat yükünün çağdaş iş hukukundaki kuralları ve Yargıtay kararlarındaki yerleşik hukuki prensipler bu kaynaklarda yer almamaktadır; bilgilerin dışarıdan teyit edilmesi esastır. Bununla birlikte, Gazzâlî'nin zindanda yaşadığı bu spesifik tarihi örnek, otoritenin tüm gücü tekelinde tuttuğu, sözde mahkemelerin ve savcıların tamamen aynı hiyerarşik yapıya hizmet ettiği durumlarda mağdurun masumiyetini kanıtlamasının ne denli imkansız hale geldiğini açıkça göstermektedir,. Orgeneral ed-Decevi başkanlığında kurulan usulsüz mahkeme, sanıklara yönelik ağır hakaretler eşliğinde, hiçbir somut delil sunmaksızın insanları hızla ağır cezalara çarptırmıştır. Bu karanlık tablo, hukuki ispat mekanizmalarının ve savunma hakkının tamamen işlevsizleştirildiği kapalı otoriter sistemlerin en tehlikeli özelliğidir.

Algı Yönetimi, Tazminat Teklifleri ve Hukuki İhtiyat

Baskıcı rejimlerin veya gücü elinde bulunduran yönetim kademelerinin el değiştirmesi, mağdurlar üzerindeki sistematik mobbingin ve manipülasyonun tamamen sona erdiği anlamına gelmeyebilir; bazen bu baskı mekanizmaları sadece biçim değiştirerek daha sofistike medya manipülasyonlarına ve algı operasyonlarına evrilir. 1970 yılında Mısır'da yönetime geçen Enver Sedat, önceki Abdünnâsır rejiminin medya ve kitleler nezdindeki lider imajını yıkmak ve o dönemin gerçek yüzünü halka göstermek amacıyla Gazzâlî'nin yıllarca yaşadığı travmaları kendi lehine kullanmak istemiştir,. Sedat, cezaevinden tahliye edilen Gazzâlî'ye bizzat ulaşarak, maruz kaldığı ağır işkenceleri mahkemeye taşıması halinde kendisine bir milyon lira gibi devasa bir rakamın tazminat hakkı olarak devlet tarafından verileceğini teklif etmiştir. Otoritenin bu yeni girişimi, mağdurun yıllarca çektiği acıların gerçek anlamda adaletin tesisi için onarılması değil, tamamen kendi siyasi çıkarları doğrultusunda eski rejimi yıpratmak için bir araç kurgulamasından ibarettir,.

Kendisine en üst makamlardan sunulan bu milyon liralık cazip teklife karşı Gazzâlî, inandığı yolda benzersiz bir onur ve sarsılmaz bir ahlaki irade sergilemiştir. Hücrede yediği tek bir kırbaç darbesini bile tüm dünyanın zenginliğine asla değişmeyeceğini, cezaevinde çektiği acının mükafatını yalnızca adaletin gerçek sahibi olan Allah'tan beklediğini net bir dille ifade ederek teklifi kati surette reddetmiştir,. Bu asil duruş, otorite tarafından maddi cezbedicilikle satın alınmaya veya devletin yürüttüğü hukuki ihtilaf süreçlerine sıradan bir siyasi figüran olarak dahil edilmeye karşı gösterilen en üst düzey direnç örneğidir. En yüksek makam ve para vaatleri, dikey psikolojik baskı altında bile kırılmayan bir irade karşısında tamamen etkisiz kalmıştır. Modern hukuk sistemlerinde dikey psikolojik taciz davaları genellikle maddi ve manevi tazminat ödemesi ile sonuçlansa da, incelenen bu çarpıcı tarihi örnekte mağdur kişi, şahsi onurunu herhangi bir maddi fiyata pazarlık konusu yapmamış, uğradığı zararı dünyevi bir bedelle takas etmeyi reddetmiştir.

Sonuç olarak, otorite tarafından hedeflenen kişiye uygulanan dikey mobbing, fiziksel veya psikolojik şiddet ve ardından gelen makam vaatleri, bireyin ahlaki pusulasını ve direncini yıkmayı hedefleyen en tehlikeli tahakküm yöntemlerinden biridir. Zeyneb Gazzâlî'nin tarihi direnişi, bir kurbanın tüm devlet mekanizmalarına, işkencelere ve milyon liralık tekliflere rağmen iradesini nasıl koruyabileceğini muazzam bir netlikle ortaya koymaktadır. Günümüz iş hukukunda çalışanları koruyan ispat yükümlülükleri ve yasal güvenceler bu kaynak metinlerin yazıldığı dönemin askeri zindanlarında elbette mevcut değildi; ancak bu tarihi vakalar, psikolojik tacizin sınırlarını ve güç zehirlenmesinin varabileceği korkunç boyutları anlamak açısından paha biçilmez hukuki, sosyolojik ve etik veriler sunmaktadır.