Makale

Gelişen teknolojinin hukuk dünyasına yansımalarından biri olan Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi (SEGBİS), adli süreçlerin hızlandırılması ve usul ekonomisinin sağlanması amacıyla ceza muhakemesinde aktif olarak kullanılmaktadır. Türk ceza muhakemesi sisteminde kural olarak işlemlerin mahkeme huzurunda yüz yüze yapılması esas olmakla birlikte, kanunun öngördüğü istisnai ve zorunlu hallerde yargılama süjelerinin SEGBİS vasıtasıyla dinlenmesi mümkündür. Özellikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) içerisinde yer alan çeşitli hükümlerle; mağdur, şüpheli, sanık, tanık ve bilirkişilerin duruşma salonuna fiziken getirilmeden bulundukları yerlerden ifade ve beyanlarının alınmasına yasal zemin hazırlanmıştır. Sistem sayesinde Türkiye'nin neresinde olursa olsun, zaman ve mekân sınırlaması olmaksızın süjelerle anlık iletişim kurulabilmekte ve elde edilen kayıtlar UYAP sistemi üzerinden muhafaza edilerek yazılı tutanağa dönüştürülmektedir. Böylece hem kişilerin mağduriyetleri önlenmekte hem de adli merciler arasındaki iş akışı kesintisiz bir şekilde devam ettirilmektedir.

Şüpheli ve Sanığın SEGBİS ile Sorgu ve İfade İşlemleri

Ceza muhakemesi sürecinde şüpheli veya sanığın ifade ve sorgu işlemleri sırasında teknik imkânlardan yararlanılabileceği kanunla güvence altına alınmıştır. Hakkında yakalama emri çıkarılan kişinin yakalanması durumunda, en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılması esastır. Ancak kişinin bu süre zarfında yetkili makam önüne çıkarılamaması hâlinde, yakalandığı yer adliyesinde SEGBİS vasıtasıyla dinlenilmesi gerekmektedir. Eğer bulunulan yerde bu sistem mevcut değilse, kişi en yakın adliyeye sevk edilerek işlemler gerçekleştirilir. Öte yandan kovuşturma aşamasında sanığın sorgusu bakımından CMK madde 196/4 büyük önem taşımaktadır. Bu düzenlemeye göre, hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü hallerde, yurt içinde bulunan sanığın duruşma salonuna getirilmeden, aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniği kullanılarak SEGBİS üzerinden sorgusunun yapılmasına veya duruşmalara katılmasına karar verilebilmektedir. Bu durum, nakillerdeki güvenlik risklerinin önüne geçilmesi hususunda oldukça işlevsel bir yöntem olarak öne çıkmaktadır.

Mağdur, Tanık ve Bilirkişilerin SEGBİS ile Dinlenme Usulleri

Muhakeme sürecinde maddi gerçeğin ortaya çıkarılması açısından hayati önem taşıyan tanık ve bilirkişilerin dinlenmesi, belirli şartlar altında SEGBİS ile yapılabilmektedir. Hastalık, malullük veya konutun yetkili mahkemenin yargı çevresi dışında bulunması gibi giderilmesi olanağı bulunmayan zorunlu nedenlerle kişilerin duruşmada hazır bulunamaması durumunda, dinleme işlemleri naip hâkim yerine doğrudan SEGBİS aracılığıyla gerçekleştirilebilir. Mağdurların, bilhassa cinsel istismar mağduru çocukların dinlenmesi hususunda kanun koyucu özel bir hassasiyet göstermiş ve çocukların ikincil bir örselenme yaşamaması için Çocuk İzlem Merkezleri (ÇİM) ile Adli Görüşme Odaları (AGO) bünyesinde SEGBİS kaydı alınmasını zorunlu kılmıştır. Ayrıca örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlarda tanığın kimliğinin açığa çıkmasının ağır tehlike yaratacağı hâllerde, kimliği saklı tutulan gizli tanıkların dinlenmesi işlemi de özel ortamlarda ses veya görüntüleri değiştirilmek suretiyle yine sistem marifetiyle güvenli bir şekilde duruşma salonuna aktarılarak icra edilmektedir.

Alternatif Çözüm Yollarında SEGBİS Kullanımı

Klasik yargılama usullerinin dışında yer alan alternatif uyuşmazlık çözüm yöntemlerinden uzlaştırma ve seri muhakeme usulü aşamalarında da SEGBİS'ten faydalanılmaktadır. Soruşturma evresinde savcı tarafından yürütülen seri muhakeme usulünde, taraflara yapılacak bilgilendirme ve teklif işlemleri SEGBİS veya istinabe suretiyle yapılabilmektedir. Aynı şekilde uzlaştırma sürecinde de tarafların bir araya gelmesinin zor olduğu, farklı şehirlerde veya ceza infaz kurumlarında bulundukları durumlarda, uzlaştırma teklifi ve uzlaştırma müzakereleri görüntülü ve sesli iletişim tekniği kullanılarak yerine getirilebilmektedir. Sürecin sonunda elde edilen veriler yetkili mercilerce resmi bir tutanağa bağlanmaktadır.

Ceza muhakemesinde SEGBİS üzerinden dinlenen süjeler ve kanuni dayanakları şu şekilde özetlenebilir:

• Çocuk ve mağdurların dinlenmesi: Psikolojik örselenmeyi engellemek amacıyla AGO veya ÇİM odaları üzerinden uzman eşliğinde bağlantı kurulması.
• Yakalanan şüpheli/sanıkların sorgusu: Yirmi dört saatlik kuralın aşılamayacağı durumlarda en yakın adliyeden sorgunun gerçekleştirilmesi.
• Gizli tanık dinlemeleri: Ağır tehlike barındıran suçlarda kimliğin tespitini engellemek için ses ve görüntü değiştirilerek yapılan özel dinlemeler.
• Mazeretli tanık ve bilirkişiler: Hastalık veya farklı yargı çevresinde bulunma sebebiyle duruşmaya bizzat gelemeyenlerin uzaktan katılımının sağlanması.