Makale

Ceza muhakemesi sistemimizde sanığın mahkeme huzurunda bizzat bulunarak savunma yapması asıldır. Ancak sanığın veya yargılamanın diğer süjelerinin mahkemenin yargı çevresi dışında bulunması gibi durumlarda muhakeme sürecinin kesintiye uğramaması adına teknolojik gelişmelerin bir yansıması olarak Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi devreye girmiştir. SEGBİS, tarafların ses ve görüntülerinin aynı anda elektronik ortamda iletildiği, kaydedildiği ve saklandığı bir bilişim mekanizmasıdır. Bu sistemin ceza yargılamasına entegre edilmesi, adil yargılanma hakkı ile doğrudan bağlantılıdır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ilgili maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, sanığın kendisine yöneltilen suçlamalar hakkında karar verecek mahkeme önünde yargılanmasını ve savunmasını hazırlamak için gerekli imkânlara sahip olmasını gerektirir. SEGBİS altyapısının kurulmasıyla birlikte, uzun yıllar boyunca uygulanan istinabe yönteminin yarattığı dezavantajların ortadan kaldırılması amaçlanmış, böylece yargılamanın çok daha şeffaf, hızlı ve doğrudan insan haklarına uygun bir şekilde yürütülmesi hedeflenmiştir.

SEGBİS'in Yüz Yüzelik ve Doğrudan Doğruyalık İlkelerine Etkisi

Doğrudan doğruyalık ilkesi, hâkimin hükmünü ancak bizzat huzurunda tartışılmış olan delillere dayandırabilmesini zorunlu kılar. Hâkim, hakkında hüküm kuracağı sanığı bizzat görmeli, onun duruşmadaki tavır ve davranışlarını gözlemleyerek vicdani kanaatini oluşturmalıdır. Eski istinabe usulünde başka yer mahkemesince alınan beyanların sadece kâğıt üzerinde asıl mahkemeye ulaşması, yüz yüzelik ilkesi açısından ciddi eksiklikler yaratmaktaydı. SEGBİS yöntemi sayesinde, sanığın, tanığın veya mağdurun ses ve görüntüsü eş zamanlı olarak duruşma salonuna aktarılmakta, yargılamayı yapan mahkeme bu kişilerin delil niteliğindeki beyanlarına doğrudan vakıf olabilmektedir. Anayasa Mahkemesi de bireysel başvuru üzerine verdiği kararlarda, SEGBİS aracılığıyla bağlanan kişinin duruşma salonundakileri görebilme ve duyabilme imkânı bulunduğunu, diğer tarafın da aynı şekilde sorgu ve beyanda bulunma hakkına sahip olduğunu belirterek, bu sistem vasıtasıyla yargılamada yüz yüzelik ilkesinin korunduğuna içtihat etmiş ve bu kapsamda usul hukukundaki fonksiyonlarını aşağıdaki temel dinamikler üzerinden pekiştirmiştir:

• Yüz yüzelik ilkesi kapsamında duruşma işlemlerinin eş zamanlı görsel etkileşim ile yürütülmesi.
• Doğrudan doğruyalık ilkesi gereği yargılamayı yapan hâkimin sanık ve delillerle anlık olarak temas kurması.
• Silahların eşitliği ilkesi bağlamında iddia ve savunma taraflarının aynı anda beyanlara reaksiyon gösterebilmesi.
• Çelişmeli yargılama ilkesine uygun biçimde taraf tezlerinin kolektif olarak tartışılabilmesi.

Çelişmeli Yargılama ve Silahların Eşitliği İlkesi

Ceza yargılamasının temelini oluşturan çelişmeli yargılama ilkesi, iddia ve savunmanın karşılıklı olarak tartışılmasını ve muhakeme süjelerinin birbirlerinin tezlerinden anında haberdar olmalarını gerektirir. İdeal bir ceza muhakemesinde tüm tarafların aynı oturumda hazır bulunması esastır. SEGBİS uygulaması, fiziki mesafeler nedeniyle mahkeme salonunda bizzat bulunamayan sanığın veya mağdurun duruşmaya anlık olarak dâhil olmasını sağlayarak silahların eşitliği ilkesine doğrudan hizmet eder. Geleneksel istinabe yöntemlerinde tarafın asıl duruşmada bulunamaması, karşı tarafın sunduğu iddia veya delillere zamanında itiraz edememesine ve dezavantajlı konuma düşmesine neden olmaktaydı. SEGBİS usulünün teknik olarak kesintisiz bir şekilde uygulanması şartıyla, taraflar duruşmadaki tüm işlemleri anlık olarak takip edebilmekte ve kendi savunma tezlerini öne sürebilmektedir. Bu hususlar, adil yargılanma prensibinin vazgeçilmez bir unsuru olan meram anlatma ilkesi ve sanığın muhakemeye etkili katılım hakkı bakımından son derece kıymetli bir usuli ilerlemedir.

Savunma Hakkı ve Müdafi ile Görüşme Kısıtlılıkları

SEGBİS sisteminin muhakeme pratiğinde uygulanmasında en çok tartışılan hukuki konulardan biri de şüpheli veya sanığın müdafi yardımından yararlanma hakkı bağlamında ortaya çıkan pratik zorluklardır. Şüpheli veya sanık, vekâletname aranmaksızın avukatıyla her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bağımsız bir ortamda görüşme hakkına sahiptir. Ancak SEGBİS üzerinden yapılan bir sorguda, zorunlu müdafilik durumları gibi avukatın yargılamayı yapan asıl mahkemenin bulunduğu ilin barosu tarafından atandığı senaryolarda, sanık fiziki olarak başka bir şehirdeki adliyede veya ceza infaz kurumunda bulunmaktadır. Bu durum, şüpheli ile müdafiin sorgu öncesinde veya esnasında aynı ortamda bulunmasını tamamen engelleyerek aralarında gizlilik ilkesine uygun özel bir görüşme yapılmasını teknik olarak imkânsız hâle getirebilmektedir. Bu tür ihlal risklerinin savunma hakkına zarar vermeden çözülebilmesi için, SEGBİS altyapısının sanık ile avukatı arasında dışarıdan dinlenemeyecek şekilde kapalı devre iletişim imkânı sunacak formata getirilmesi tartışmasız hukuki bir zorunluluktur.