Makale

Günümüzde sermaye piyasaları, serbest piyasa ekonomisinin bir gereği olarak bilişim sistemleri ve teknolojik altyapılar üzerinde varlık göstermektedir. Gelişen teknoloji ve bilişim sistemleri, geleneksel dolandırıcılık suçunu dijital mecralara taşıyarak, eylemlerin tamamen bilişim sistemleri vasıtasıyla işlenir hâle gelmesine yol açmıştır. Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında düzenlenen işleme dayalı piyasa dolandırıcılığı suçu, bu bağlamda bilişim ağlarının karmaşık yapısı kullanılarak işlenen uzmanlık gerektiren ekonomik bir suç olarak karşımıza çıkmaktadır. Borsa İstanbul gibi organize piyasalarda alım satım işlemleri, elektronik altyapılar ve uzaktan erişim ağları üzerinden gerçekleştirilmektedir. Bu durum, piyasa dolandırıcılığı eylemlerinin tespitini teknik bir inceleme alanına dönüştürürken, aynı zamanda sermaye piyasasının güvenilir ve şeffaf işleyişini tehdit eden yüksek riskler barındırmaktadır. Dolayısıyla, bilişim ağlarında gerçekleştirilen hileli yönlendirmeler, ceza hukuku bağlamında sıkı bir denetime tabi tutulmuştur.

Bilişim Ağları Üzerinden İşlenen Dolandırıcılık Yöntemleri

Bilişim sistemlerinin sağladığı anlık veri akışı ve milisaniyeler içinde işlem yapabilme kapasitesi, kötü niyetli piyasa aktörleri için yeni manipülasyon teknikleri doğurmuştur. Borsa üyeleri ve yatırımcılar, elektronik olarak topladıkları emirleri uzaktan erişim ağı olan mesajlaşma arayüzü üzerinden sisteme iletmektedir. Bu bilişim ağı üzerinden, mülkiyette gerçek bir değişiklik yaratmayan kendinden kendine işlemler veya anlaşılan tarafların sistemi yanıltmak için eş zamanlı girdiği kurgulu emirler son derece hızlı bir şekilde gerçekleştirilebilmektedir. Bilişim sistemlerinin hızından faydalanılarak uygulanan spoofing (yanıltma sinyali) yöntemi ise, piyasa dolandırıcılığının dijital çağdaki en dikkat çekici örneğidir. Failler, elektronik emirler yoluyla piyasaya sürekli satış emri girerek fiyatların düşmesini sağlamakta, ardından bu elektronik emirleri anında iptal ederek haksız menfaat elde etmektedir. Eylemlerin yapay bir piyasa izlenimi yaratma kastı, sistemin hızı sayesinde gizlenmeye çalışılmaktadır.

Elektronik İzlerin Tespiti ve Şüpheli İşlem Kalıpları

Bilişim ağlarında gerçekleştirilen piyasa dolandırıcılığı eylemlerinin hukuken tespiti, büyük ölçüde elektronik izlerin ve log kayıtlarının incelenmesine dayanmaktadır. Mevzuat gereği, internet üzerinden veya elektronik ortamda iletilen tüm emirlere ilişkin İnternet Protokol numaraları ve emrin kaynağını gösteren elektronik log kayıtları aracı kurumlar tarafından tutulmak zorundadır. Bu elektronik veriler, failin iradesini ve fiilin arkasındaki hileli saiki ortaya koyan en temel hukuki deliller statüsündedir. Denetleyici kurumların düzenlemelerinde, bilişim ağlarının suistimal edildiğini gösteren somut şüpheli işlem kalıpları açıkça tanımlanmıştır. Özellikle aynı ikametgâh adresine sahip olmayan birbirinden bağımsız gibi görünen hesapların, aynı bağlantı adresi üzerinden yatırım kuruluşu sistemine erişmesi, bu eylemlerin iştirak hâlinde işlendiğine dair güçlü bir karine oluşturmaktadır. Bu tür eşleşmeler, organize ekonomik suç faillerinin deşifre edilmesinde kilit bir rol oynamaktadır.

Şüpheli İşlem Kalıplarına Yönelik Kriterler

• Aynı bağlantı adresi üzerinden görünürde bağımsız farklı hesaplardan borsaya şüpheli emirler iletilmesi.
• Elektronik altyapılar kullanılarak, piyasanın genel işlem karakterine uymayan yüksek frekanslı ve yoğun işlemler gerçekleştirilmesi.
• Emirlerin ses kaydı yapılmayan veya denetimi kısıtlı kanallar üzerinden iletilmeye çalışılarak elektronik izlerin silinmek istenmesi.
• Sermaye piyasası araçlarının fiyatını etkilemek amacıyla bilişim sistemlerine yalan, yanlış veya yanıltıcı bilgilerin organize şekilde girilmesi.

Hukuki Yaptırımlar ve Ceza Sorumluluğunun Sınırları

Bilişim ağlarında gerçekleştirilen işleme dayalı piyasa dolandırıcılığı eylemleri, özel kanun hükümleri kapsamında ağır yaptırımlara bağlanmıştır. Sermaye piyasası araçlarının fiyatlarına ve arz-talep dengesine ilişkin yanlış veya yanıltıcı izlenim uyandırmak amacıyla elektronik sistemlerde alım satım yapan, emir veren veya emri iptal eden failler, hapis cezası ve yüksek miktarlarda adli para cezası ile cezalandırılmaktadır. İşlemlerin bilişim sistemleri kullanılarak anonim şekilde yapılması failin tespitini zorlaştırsa da, elektronik deliller ışığında eylemin tehlike suçu niteliği deşifre edilmektedir. Ayrıca önemli bir hukuki husus olarak, bilişim sistemlerinin hukuka aykırı ihlal edilmesi suretiyle piyasa dolandırıcılığı suçunun işlenmesi durumunda, failin eylemleri hem ilgili özel kanun kapsamında hem de temel ceza kanununun bilişim suçlarına ilişkin hükümleri çerçevesinde değerlendirilerek her iki ihlalden de ayrı ayrı ceza sorumluluğu doğurabilmektedir.