Anayasa Mahkemesi Yiğit Çelik Kararı 2022/11361 B.

Bu karar, idari işlemlerde başvuru yolları ve sürelerinin gösterilmemesi durumunda mahkemeye erişim hakkının ne ölçüde etkilenebileceği hususunda oldukça kritik bir hukuki çerçeve sunmaktadır. Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 40. maddesi gereği idarenin tesis ettiği işlemlerinde başvuru yollarını ve sürelerini belirtme yükümlülüğü bulunmasına rağmen, bu eksikliğin her durumda dava açma süresini belirsiz kılmayacağını vurgulamaktadır. İlgili mevzuatın açık ve öngörülebilir olduğu, idari işlemde kişileri yanıltıcı veya yanlış yönlendirici nitelikte muğlak bir ifadenin yer almadığı senaryolarda, genel dava açma sürelerinin katı bir şekilde uygulanması mahkemeye erişim hakkının ihlali olarak değerlendirilmemiştir.

Emsal etkisi bakımından bu karar, idari yargılama usulünde dava açma sürelerinin kamu düzeni, iyi adalet yönetimi ve hukuki istikrar açısından taşıdığı vazgeçilmez önemi bir kez daha pekiştirmektedir. Vatandaşların yargı yoluna başvururken asgari bir özen yükümlülüğü altında olduğu ve temel kanunlarda açıkça düzenlenen başvuru sürelerine hassasiyetle riayet etmeleri gerektiği netleştirilmiştir. Mahkemelerin, idari işlemin tebliğinde şekli bir eksiklik bulunsa dahi, açık yasal düzenlemeler karşısında davanın süreden reddine karar vermeleri, aşırı şekilcilik değil, hukuki güvenlik ilkelerinin olağan bir gereği olarak görülmektedir. Bu içtihat, idari yargıda sıklıkla karşılaşılan süre aşımı itirazlarının adil çözümünde alt derece mahkemeleri için temel bir referans noktası teşkil etmeye devam edecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Polis Meslek Eğitim Merkezi'nde (POMEM) aday öğrenci olarak eğitim gören başvurucu, intibak eğitimi sırasında hakkında yapılan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasının olumsuz sonuçlandığı gerekçesiyle okuldan ilişiği kesilerek eğitimden çıkarılmıştır. Başvurucu, ilişiğinin kesilmesine dair işlemin iptali talebiyle Emniyet Genel Müdürlüğüne karşı iptal davası açmıştır. İlk derece mahkemesinde davayı kazanmasına rağmen, görev yönünden Danıştay'a gönderilen dosya kapsamında Danıştay Sekizinci Dairesi, idari davanın yasal altmış günlük süre aşıldıktan sonra açıldığını belirterek davayı süre aşımı yönünden reddetmiştir. Başvurucu, ilişiğini kesen idari işlemde veya tebliğ belgesinde başvurulacak kanun yollarının ve başvuru süresinin belirtilmediğini, Anayasa'nın emredici hükmüne aykırı olan bu tebligatın usulsüz olduğunu ve bu nedenle davanın süreden reddedilmesinin haksız olduğunu iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu ayrıca ilişiğinin kesilmesi işlemi nedeniyle masumiyet karinesinin de zedelendiğini ileri sürmüştür.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama hürriyeti ve bu hakkın en temel unsurlarından birisi olan mahkemeye erişim hakkı, kişilerin bir uyuşmazlığı yargı mercileri önüne taşıyabilmesini ve söz konusu uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını talep edebilmesini temin etmektedir. Mahkemeye erişim hakkı kural olarak mutlak olmayıp sınırlandırılabilir nitelikte bir haktır. Ancak bu sınırlandırmaların kanuna dayanması, meşru bir amaca hizmet etmesi ve hakkın özünü zedelemeyecek ölçüde orantılı olması zorunludur.

İdari işlemlere karşı açılacak davalarda kanunlarla belirli süre sınırlarının öngörülmesi, hukuki güvenlik, idari istikrar ve iyi adalet yönetimi ilkelerinin doğal bir gereğidir. Hukuki işlem ve kuralların sürekli olarak ve sınırsızca dava tehdidi altında bulunması hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmayacağından, dava açılmasının belli bir süreye bağlanması meşru bir amaç taşır. Nitekim 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.10 ve 11 hükümleri, idari işlemlere karşı yargı yoluna başvuru yöntemlerini ve genel dava açma sürelerini açık ve öngörülebilir bir şekilde düzenlemektedir.

Anayasa'nın 40. maddesi uyarınca devletin, gerçekleştirdiği tüm işlemlerinde ilgili kişilerin hangi kanun yollarına ve mercilere başvuracağını ve başvuru sürelerini açıkça belirtme zorunluluğu bulunmaktadır. Ancak idari işlemde bu bilgilerin eksik olması, dava açmaya ilişkin mevzuatın çok açık olduğu ve kişileri yanıltıcı mahiyette bir ibarenin bulunmadığı durumlarda mahkemeye erişim hakkının doğrudan ihlali anlamına gelmez. Mahkemelerin usul kurallarını uygularken hakkın özünü zedeleyecek aşırı şekilcilikten veya kanuni usul şartlarını bütünüyle ortadan kaldıracak aşırı esneklikten kaçınarak makul bir denge gözetmeleri gerekmektedir. Usul kurallarının yorumu ve dava açma süresinin başlatılacağı tarihi belirleme yetkisi kural olarak derece mahkemelerinin takdirindedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun POMEM'den ilişiğinin kesilmesine dair idari işleme karşı açtığı iptal davasının, kanunda öngörülen dava açma süresi geçirildikten sonra açıldığı gerekçesiyle Danıştay tarafından reddedilmesini mahkemeye erişim hakkı kapsamında detaylı biçimde incelemiştir. Başvurucuya tebliğ edilen ayrılış kararında kanun yollarının ve sürelerinin gösterilmemesine rağmen, 2577 sayılı Kanun kapsamında idari yargıda dava açma sürelerinin oldukça açık, net ve öngörülebilir şekilde düzenlendiği, idari işlemlere karşı nasıl bir yol izleneceğinin mevzuatta sarih bir biçimde yer aldığı tespit edilmiştir.

Derece mahkemesinin yaptığı titiz incelemede, idari işlemde başvurucuyu yanıltıcı, yanlış yönlendirici veya muğlak nitelikte hiçbir bilginin yer almadığı, başvuru yolunu düzenleyen ilgili mevzuatın herkes tarafından kolayca ulaşılabilir ve anlaşılabilir olduğu özel olarak vurgulanmıştır. Başvurucunun, işlemin tarafına tebliğinden itibaren başlayan altmış günlük yasal dava açma süresi geçtikten sonra dava açtığı, söz konusu yasal süreyi kaçırmasında idarenin hileli veya kasıtlı olarak yanıltıcı bir eyleminin kesinlikle bulunmadığı açıkça anlaşılmıştır.

Başvurucu her ne kadar idareye süresi içinde dilekçe vererek işleme itiraz etmek istediğini ancak görevlilerin işlemi kayda almayarak kendisini engellediğini iddia etmişse de, bu iddiayı ispatlayacak herhangi bir bilgi, belge veya tanık beyanını gerek ilk derece yargılaması gerekse bireysel başvuru aşamalarında sunamamıştır. Danıştay Sekizinci Dairesi ve İdari Dava Daireleri Kurulu tarafından gerçekleştirilen değerlendirmelerde, kanun hükümlerinin olağanın dışında veya dar yorumlanmadığı, davanın süreden reddedilmesinin aşırı şekilci bir yaklaşımdan kaynaklanmadığı belirlenmiştir. Yargı mercilerince uygulanan süre koşulunun, idari işlemlerde istikrarı sağlamak amacıyla öngörüldüğü ve başvurucuya hak arama hürriyeti bağlamında aşırı, orantısız bir külfet yüklemediği tespit edilmiştir.

Bunun yanı sıra, başvurucunun idari işlem sebebiyle masumiyet karinesinin ihlal edildiğine yönelik iddiası da incelenmiş, ancak bu şikâyetin derece mahkemeleri önünde usulüne uygun şekilde ileri sürülmediği ve olağan kanun yollarının usulünce tüketilmediği anlaşıldığından esastan inceleme konusu yapılmamıştır. Bu durum, bireysel başvuru yolunun ikincilliği ilkesi gereğince doğrudan kabul edilemezlik nedeni olarak görülmüştür.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.